ĀVDīp zu Ca, Sū., 30, 12.1
Select a line for its word-by-word analysis.
संप्रति धमनीनाम् उक्तं महाफलत्वं व्युत्पादयन्नाह येनौजसेत्यादि ॥ (१।०)
saṃprati dhamanīnām uktaṃ mahāphalatvaṃ vyutpādayannāha yenaujasetyādi ||
येनौजसेति सामान्येन द्विविधमप्योजो ग्राह्यम् ॥ (२।०)
yenaujaseti sāmānyena dvividhamapyojo grāhyam ||
वर्तयन्ति जीवन्ति वर्तयन्तीति चौरादिको णिच् ॥ (३।०)
vartayanti jīvanti vartayantīti caurādiko ṇic ||
यत् सारमादौ गर्भस्येति शुक्रशोणितसंयोगे जीवाधिष्ठितमात्रे यत् सारभूतं तत्रापि तिष्ठति ॥ (५।०)
yat sāramādau garbhasyeti śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre yat sārabhūtaṃ tatrāpi tiṣṭhati ||
यत् तद्गर्भरसाद् रस इति गर्भरसाच्छुक्रशोणितसंयोगपरिणामेन कललरूपात् रस इति सारभूतम् ॥ (६।०)
yat tadgarbharasād rasa iti garbharasācchukraśoṇitasaṃyogapariṇāmena kalalarūpāt rasa iti sārabhūtam ||
संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरेति यदा हृदयं निष्पद्यमानं तदैव व्यक्तलक्षणं सद्धृदयम् अधितिष्ठति यदित्यर्थः ॥ (७।०)
saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat pureti yadā hṛdayaṃ niṣpadyamānaṃ tadaiva vyaktalakṣaṇaṃ saddhṛdayam adhitiṣṭhati yadityarthaḥ ||
एतेन गर्भावस्थात्रयेऽपि तद् ओजस् तिष्ठतीत्युच्यते परं गर्भादौ शुक्रशोणितसाररूपतया कललावस्थायां तु रससाररूपतया अवयवनिष्पत्तौ तु स्वलक्षणयुक्तम् एव भवत्योज इत्योजसः सर्वावस्थाव्यापकत्वेन महत्त्वम् उच्यते ॥ (८।०)
etena garbhāvasthātraye'pi tad ojas tiṣṭhatītyucyate paraṃ garbhādau śukraśoṇitasārarūpatayā kalalāvasthāyāṃ tu rasasārarūpatayā avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktam eva bhavatyoja ityojasaḥ sarvāvasthāvyāpakatvena mahattvam ucyate ||
यस्य नाशात्तु नाशोऽस्तीति धात्वन्तराक्षयेऽपि सत्योजःक्षये मरणमित्यर्थः ॥ (९।०)
yasya nāśāttu nāśo'stīti dhātvantarākṣaye'pi satyojaḥkṣaye maraṇamityarthaḥ ||
धारीति जीवधारकसंयोगिभ्यः प्रधानत्वात् ॥ (१०।०)
dhārīti jīvadhārakasaṃyogibhyaḥ pradhānatvāt ||
शरीररसस्नेह इति शरीरसारसारं रसशब्दः स्नेहशब्दश्च सारवचनः तेन शरीररसानां धातूनामपि सार इत्यर्थः ॥ (११।०)
śarīrarasasneha iti śarīrasārasāraṃ rasaśabdaḥ snehaśabdaśca sāravacanaḥ tena śarīrarasānāṃ dhātūnāmapi sāra ityarthaḥ ||
एतच्च प्रकारान्तरेणाभ्यर्हितान् एककर्मकथनम् ओजसो ऽभ्यर्हितत्वख्यात्यर्थम् ॥ (१२।०)
etacca prakārāntareṇābhyarhitān ekakarmakathanam ojaso 'bhyarhitatvakhyātyartham ||
एतेन यथोक्तगुणशालित्वेनौजो महत् एतद्वहनेन फलन्तीवेति महाफला धमन्य उक्ताः ॥ (१४।०)
etena yathoktaguṇaśālitvenaujo mahat etadvahanena phalantīveti mahāphalā dhamanya uktāḥ ||
द्वितीयां निरुक्तिमाह बहुधा वा ताः फलन्तीति ता हृदयाश्रिता दशधमन्यो बहुधा अनेकप्रकारं फलन्तीति निष्पद्यन्ते एतेन मूले हृदये दशरूपाः सत्यो महासंख्याः शरीरे प्रतानभेदाद्भवन्तीत्युक्तम् ॥ (१५।०)
dvitīyāṃ niruktimāha bahudhā vā tāḥ phalantīti tā hṛdayāśritā daśadhamanyo bahudhā anekaprakāraṃ phalantīti niṣpadyante etena mūle hṛdaye daśarūpāḥ satyo mahāsaṃkhyāḥ śarīre pratānabhedādbhavantītyuktam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.