ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 19.2
Select a line for its word-by-word analysis.
अत्र चतुर्विंशतिके प्रथमोद्दिष्टं मनो लक्षयितुमाह लक्षणम् इत्यादि ॥ (१।०)
atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha lakṣaṇam ityādi ||
यथा ज्ञानस्याभावो ज्ञानस्य भावश्च मनोगमको भवति तदाह सतीत्यादि ॥ (२।०)
yathā jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha satītyādi ||
वैवृत्त्यान्मनस इति इन्द्रियेणासंयोगात् सान्निध्यादिति इन्द्रियेण मनसः संबन्धात् ॥ (३।०)
vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ saṃbandhāt ||
एवं मन्यते यदा युगपद् इन्द्रियार्था इन्द्रियैः संयुज्यन्ते तदा क्वचिद् इन्द्रियार्थे ज्ञानं भवति क्वचिन्न भवतीति दृष्टं तेनेमौ ज्ञानभावाभावौ ज्ञानकारणान्तरं दर्शयतः यच्च तत् कारणान्तरं तन्मनः ॥ (४।०)
evaṃ manyate yadā yugapad indriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacid indriyārthe jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ tenemau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṃ darśayataḥ yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ ||
तच्च कारणं मनोरूपं यद्यात्मवद्युगपत् सर्वेन्द्रियव्यापकं स्वीक्रियते किंवा अनेकसंख्यम् इन्द्रियवत् स्वीक्रियते तदा पुनरपि युगपद् इन्द्रियार्थसंबन्धे पञ्चभिर् ज्ञानैर् भवितव्यं विभुना वा मनसा अनेकैर् वा मनोभिर् युगपद् अधिष्ठितत्वाद् इन्द्रियाणां न च भवन्ति युगपज्ज्ञानानि तस्माद्युगपज्ज्ञानानुदयाल् लिङ्गान्मनोऽणुरूपमेकं च सिध्यतीत्याह अणुत्वमित्यादि ॥ (५।०)
tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā anekasaṃkhyam indriyavat svīkriyate tadā punarapi yugapad indriyārthasaṃbandhe pañcabhir jñānair bhavitavyaṃ vibhunā vā manasā anekair vā manobhir yugapad adhiṣṭhitatvād indriyāṇāṃ na ca bhavanti yugapajjñānāni tasmādyugapajjñānānudayāl liṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha aṇutvamityādi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.