ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 21.2
Select a line for its word-by-word analysis.
मनोगुणमभिधाय मनोविषयमाह चिन्त्यमित्यादि ॥ (१।०)
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha cintyamityādi ||
चिन्त्यं कर्तव्यतया अकर्तव्यतया वा यन्मनसा चिन्त्यते ॥ (२।०)
cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate ||
विचार्यम् उपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां यद्विमृश्यते ॥ (३।०)
vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate ||
ऊह्यं च यत् सम्भावनया ऊह्यते एवमेतद्भविष्यति इति ॥ (४।०)
ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate evametadbhaviṣyati iti ||
संकल्प्यं गुणवत्तया दोषवत्तया वावधारणाविषयम् ॥ (६।०)
saṃkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vāvadhāraṇāviṣayam ||
यत् किंचिदित्यनेन सुखाद्यनुक्तविषयावरोधः ॥ (७।०)
yat kiṃcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ ||
मनसो ज्ञेयमिति इन्द्रियनिरपेक्षमनोग्राह्यम् ॥ (८।०)
manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam ||
एते च मनोऽर्थाः शब्दादिरूपा एव तेन षष्ठार्थकल्पनया न चतुर्विंशतिसंख्यातिरेकः ॥ (९।०)
ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṃkhyātirekaḥ ||
सुखादयस् तु शब्दादिव्यतिरिक्ता मनोऽर्था बुद्धिभेदग्रहणेनैव ग्राह्याः ॥ (१०।०)
sukhādayas tu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ ||
मनोविषयमभिधाय मनःकर्माह इन्द्रियेत्यादि ॥ (११।०)
manoviṣayamabhidhāya manaḥkarmāha indriyetyādi ||
इन्द्रियाभिग्रहः इन्द्रियाधिष्ठानं मनसः कर्म तथा स्वस्य निग्रहो मनसः कर्म मनो ह्य् अनिष्टविषयप्रसृतं मनसैव नियम्यते मनश्च गुणान्तरयुक्तं सद्विषयान्तरान् नियमयति इत्याहुरेके ॥ (१२।०)
indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma tathā svasya nigraho manasaḥ karma mano hy aniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarān niyamayati ityāhureke ||
यदुक्तम् विषयप्रवणं चित्तं धृतिभ्रंशान्न शक्यते ॥ (१३।०)
yaduktam viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate ||
नियन्तुम् अहिताद् अर्थाद् धृतिर्हि नियमात्मिका इति ॥ (१४।०)
niyantum ahitād arthād dhṛtirhi niyamātmikā iti ||
तेन धृत्या कारणभूतया आत्मानं नियमयतीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः ॥ (१५।०)
tena dhṛtyā kāraṇabhūtayā ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ ||
अत्रोह आलोचनज्ञानं निर्विकल्पकम् विचारो हेयोपादेयतया विकल्पनम् ॥ (१७।०)
atroha ālocanajñānaṃ nirvikalpakam vicāro heyopādeyatayā vikalpanam ||
चतुर्विधं हि विकल्पकारणं सांख्या मन्यन्ते तत्र बाह्यम् इन्द्रियरूपम् आभ्यन्तरं तु मनोऽहंकारो बुद्धिश्चेति त्रितयम् ॥ (१८।०)
caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṃkhyā manyante tatra bāhyam indriyarūpam ābhyantaraṃ tu mano'haṃkāro buddhiśceti tritayam ||
तत्रेन्द्रियाण्यालोचयन्ति निर्विकल्पेन गृह्णन्तीत्यर्थः मनस्तु संकल्पयति हेयोपादेयतया कल्पयतीत्यर्थः अहंकारो ऽभिमन्यते ममेदमहमत्राधिकृत इति मन्यत इत्यर्थः बुद्धिर् अध्यवस्यति त्यजाम्येनं दोषवन्तम् उपाददाम्येनं गुणवन्तम् इत्यध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ (१९।०)
tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ manastu saṃkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ ahaṃkāro 'bhimanyate mamedamahamatrādhikṛta iti manyata ityarthaḥ buddhir adhyavasyati tyajāmyenaṃ doṣavantam upādadāmyenaṃ guṇavantam ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ ||
ऊहस् तु यद्यपि बाह्यचक्षुरादिकर्म तथापि तत्रापि मनोऽधिष्ठानम् अस्तीति मनःकर्मतयोक्तः ॥ (२०।०)
ūhas tu yadyapi bāhyacakṣurādikarma tathāpi tatrāpi mano'dhiṣṭhānam astīti manaḥkarmatayoktaḥ ||
वचनं हि सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् ॥ (२१।०)
vacanaṃ hi sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt ||
तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि इति ॥ (२२।०)
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi iti ||
ततः परं बुद्धिः प्रवर्तत इति ऊहविचारानन्तरं बुद्धिर् अध्यवसायं करोतीत्यर्थः ॥ (२३।०)
tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhir adhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ ||
अहंकारव्यापारश् चाभिमननम् इहानुक्तो ऽपि बुद्धिव्यापारेणैव सूचितो ज्ञेयः ॥ (२४।०)
ahaṃkāravyāpāraś cābhimananam ihānukto 'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ ||
बुद्धिर्हि त्यजाम्येनमुपाददामीति वाध्यवसायं कुर्वती अहंकाराभिमत एव विषये भवति तेन बुद्धिव्यापारेणैवाहंकारव्यापारो ऽपि गृह्यते ॥ (२५।०)
buddhirhi tyajāmyenamupādadāmīti vādhyavasāyaṃ kurvatī ahaṃkārābhimata eva viṣaye bhavati tena buddhivyāpāreṇaivāhaṃkāravyāpāro 'pi gṛhyate ||
यदुक्तम् एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । (२७।०)
yaduktam ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ |
कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ॥ (२७।१)
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.