ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 15.2
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरुष इत्यनेन चाविशेषेण पुरुषशब्दाभिधेयो ऽर्थो ऽभिधीयते यतः खादयश्चेतनाषष्ठा इत्यादिना तथा चतुर्विंशतिकभेदभिन्नश्च कर्मपुरुष एव शरीरी वाच्यः तथा चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः इत्यनेनात्मैव शरीररहितः पुरुषशब्दार्थत्वेन वाच्यः ॥ (२।०)
puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa puruṣaśabdābhidheyo 'rtho 'bhidhīyate yataḥ khādayaścetanāṣaṣṭhā ityādinā tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ tathā cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ ||
पुरुषधारणाद्धातुः तेन धातुभेदेनेति पुरुषधारणार्थभेदेन ॥ (३।०)
puruṣadhāraṇāddhātuḥ tena dhātubhedeneti puruṣadhāraṇārthabhedena ||
धीमन्निति विशेषणेन य एव धीमान् स एव पुरुषभेदादिकम् इमं वक्ष्यमाणं सुसूक्ष्मं वक्तुं समर्थ इति दर्शयति ॥ (४।०)
dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva puruṣabhedādikam imaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati ||
पुरुषः कारणं कस्माद् इति कस्माद्धेतोः पुरुषः संसारे प्रधानं स्थायिकारणम् इत्यर्थः ॥ (५।०)
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmād iti kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ sthāyikāraṇam ityarthaḥ ||
क्षेत्रम् अव्यक्तवर्जितं सर्वं वक्ष्यमाणम् ॥ (१०।०)
kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam ||
असति क्षेत्रे क्षेत्रज्ञानाभावान्न क्षेत्रज्ञत्वमुपपद्यते इति भावः ॥ (१२।०)
asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti bhāvaḥ ||
विशेषो वेदनाकृत इति पुत्रादिज्ञानरूपवेदनाजनितो हर्षादिविशेष इत्यर्थः ॥ (१४।०)
viśeṣo vedanākṛta iti putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ ||
तिसृणामिति अतीतानागतवर्तमानानां दुःखरूपाणां मध्ये कां चिकित्सति ॥ (१५।०)
tisṛṇāmiti atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati ||
अतीतामित्यादौ किंशब्दोऽध्याहार्यः तेन किम् अतीतां चिकित्सति किं वर्तमानां किंवा भविष्यतीमिति योज्यम् ॥ (१६।०)
atītāmityādau kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ tena kim atītāṃ cikitsati kiṃ vartamānāṃ kiṃvā bhaviṣyatīmiti yojyam ||
स्थानं नास्तीति क्षणिकत्वेन चिकित्सायाः प्रवृत्तियोग्यकालावस्थानं नास्ति ॥ (१७।०)
sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti ||
वेदनानां कारणम् अधिष्ठानं च यद्यपि दीर्घंजीवितीये ऽप्युक्तं तथापीह प्रकरणवशाद् विशेषप्रतीत्याकाङ्क्षया च विशिष्टः पुनः प्रश्नाः ॥ (१८।०)
vedanānāṃ kāraṇam adhiṣṭhānaṃ ca yadyapi dīrghaṃjīvitīye 'pyuktaṃ tathāpīha prakaraṇavaśād viśeṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭaḥ punaḥ praśnāḥ ||
प्रश्नार्थाश्चामी उत्तरग्रन्थे आचार्येण प्रपञ्चनीया इति नेह व्याकरणीयाः ॥ (१९।०)
praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha vyākaraṇīyāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.