ĀVDīp zu Ca, Sū., 1, 44.2
Select a line for its word-by-word analysis.
सम्प्रत्यायुर्वेदाभिधेयतया सूत्रिते सामान्यादौ सामान्यस्य प्रथमसूत्रितत्वात् तथा सामान्यज्ञानमूलत्वाच्चायुर्वेदप्रतिपाद्यस्य हेत्वादेः सामान्यमेवाग्रे निर्दिशति सर्वदेत्यादि ॥ (१।०)
sampratyāyurvedābhidheyatayā sūtrite sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāt tathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvedapratipādyasya hetvādeḥ sāmānyamevāgre nirdiśati sarvadetyādi ||
सर्वदा सर्वस्मिन् काले नित्यगे चावस्थिके च ॥ (२।०)
sarvadā sarvasmin kāle nityage cāvasthike ca ||
सर्वभावानामित्यत्र सर्वशब्दः कृत्स्नवाची भवन्ति सत्तामनुभवन्तीति भावा द्रव्यगुणकर्माणीत्यर्थः नतु भवन्त्युत्पद्यन्त इति भावाः तथा सति पृथिव्यादिपरमाणूनां नित्यानां सामान्यस्य पार्थिवद्व्यणुकादिवृद्धं कार्यम् असंगृहीतं स्यात् ॥ (३।०)
sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kṛtsnavācī bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ tathā sati pṛthivyādiparamāṇūnāṃ nityānāṃ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivṛddhaṃ kāryam asaṃgṛhītaṃ syāt ||
सामान्यं च सामान्यमेकत्वकरम् इत्यादिना वक्ष्यमाणलक्षणम् ॥ (४।०)
sāmānyaṃ ca sāmānyamekatvakaram ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam ||
एतच्च सामान्यं सामान्यवतो मांसद्रव्यादेर् वृद्धिकारणस्य लक्षणत्वेन वृद्धिकारणमित्युक्तम् ॥ (६।०)
etacca sāmānyaṃ sāmānyavato māṃsadravyāder vṛddhikāraṇasya lakṣaṇatvena vṛddhikāraṇamityuktam ||
यतो न सामान्यं मांसत्वादिजातिरूपं वृद्धौ कारणं भवति तथाहि सति सामान्यं भासत्वरूपं यथा वर्धके भोज्यरूपे मांसेऽस्ति तथा शरीरधातुरूपे वर्धनीयेऽप्यस्ति ततश्च नित्यं मांसत्वसम्बन्धाद् अमांसादानाम् अपि मांसेन वर्धितव्यं तस्माद्वृद्धिकारणलक्षणत्वेन सामान्यं वृद्धिकारणमित्युक्तम् ॥ (७।०)
yato na sāmānyaṃ māṃsatvādijātirūpaṃ vṛddhau kāraṇaṃ bhavati tathāhi sati sāmānyaṃ bhāsatvarūpaṃ yathā vardhake bhojyarūpe māṃse'sti tathā śarīradhāturūpe vardhanīye'pyasti tataśca nityaṃ māṃsatvasambandhād amāṃsādānām api māṃsena vardhitavyaṃ tasmādvṛddhikāraṇalakṣaṇatvena sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityuktam ||
अत एव वैशेषिकेऽप्युक्तं त्रयाणाम् अकार्यत्वम् अकारणत्वं च इति ॥ (८।०)
ata eva vaiśeṣike'pyuktaṃ trayāṇām akāryatvam akāraṇatvaṃ ca iti ||
ये तु समानम् एव सामान्यम् इति कृत्वा द्रव्याद्येव सामान्यशब्देनाभिदधति तेषां मते सामान्यं च विशेषं च इत्यादिग्रन्थोक्तस्य सामान्यस्य न किंचिदनेनोक्तं स्याद् इत्यसंबन्धार्थत्वं प्रकरणस्य स्यात् ॥ (१०।०)
ye tu samānam eva sāmānyam iti kṛtvā dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati teṣāṃ mate sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca ityādigranthoktasya sāmānyasya na kiṃcidanenoktaṃ syād ityasaṃbandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt ||
एतच्च वृद्धिकारणत्वं सामान्यस्य न लक्षणं किं तर्ह्यायुर्वेदोपयोगिना धर्मेण निर्देशः लक्षणं तु सामान्यमेकत्वकरम् इति करिष्यति ॥ (११।०)
etacca vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa nirdeśaḥ lakṣaṇaṃ tu sāmānyamekatvakaram iti kariṣyati ||
एवं द्रव्यादावपि चोद्देशानन्तरं निर्देशं करिष्यति खादीन्यात्मा इत्यादिना ततो ॥ (१२।०)
evaṃ dravyādāvapi coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati khādīnyātmā ityādinā tato ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.