ĀVDīp zu Ca, Sū., 6, 5.2
Select a line for its word-by-word analysis.
विसर्गधर्मं निर्दिशति विसर्गे पुनरित्यादि ॥ (१।०)
visargadharmaṃ nirdiśati visarge punarityādi ||
यद्यपि चादानमादौ पठितं तथापि प्रतिलोमतन्त्रयुक्त्यादौ विसर्गगुणकथनं यदि वा प्रथममादानस्योत्तरायणरूपस्य प्रशस्तत्वादग्रेऽभिधानम् इह तु विसर्गस्य बलजनकत्वेनाभिप्रेतत्वादग्रे ऽभिधानम् ॥ (२।०)
yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ tathāpi pratilomatantrayuktyādau visargaguṇakathanaṃ yadi vā prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre 'bhidhānam ||
नातिरूक्षा इति सौम्यविसर्गकालसम्बन्धेन मन्दीकृतरौक्ष्याः प्रवान्तीति ॥ (३।०)
nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti ||
इतरे पुनरादान इति अप्रशान्तातिरूक्षाश्च आग्नेयादानसम्बन्धाहितरूक्षत्वात् ॥ (४।०)
itare punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt ||
सोमश्चेत्यादि प्रकृतेन विसर्गेण सम्बध्यते ॥ (५।०)
somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate ||
अव्याहतबल इति कालमार्गमेघवातादिभिस्तदा सूर्यस्य सोमपरिपन्थिनो हतबलत्वात् ॥ (६।०)
avyāhatabala iti kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt ||
आग्नेयम् अग्निगुणप्रधानम् अप्रतिहतबलत्वेनेत्यर्थः ॥ (१०।०)
āgneyam agniguṇapradhānam apratihatabalatvenetyarthaḥ ||
नन्वेतावतैवादित्यचन्द्रवातानां बलवत्त्वमबलवत्त्वं च कथं भवतीत्याह तावेतावित्यादि ॥ (११।०)
nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ bhavatītyāha tāvetāvityādi ||
कालो देवतारूपः स च नित्यरूपोऽपि प्राणिनामदृष्टेन नानारूपेण गृहीतः सन् कदाचित् सूर्यबलवायुबलसोमबलादीन् करोति स्वभावः सूर्यस्य सौम्यांशक्षयकर्तृत्वादिर् वायोर् विरूक्षणादिः सोमस्याप्यायनादिः मार्गो दक्षिण उत्तरश्च तत्र दक्षिणः कर्कटादयो धनुरन्ताः मकरादिरुत्तरः ॥ (१२।०)
kālo devatārūpaḥ sa ca nityarūpo'pi prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn karoti svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādir vāyor virūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ mārgo dakṣiṇa uttaraśca tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo dhanurantāḥ makarādiruttaraḥ ||
एते च कालस्वभावमार्गपरिग्रहा यथासम्भवं बोद्धव्याः न हि सोमे मार्गपरिग्रहः किंचिद् विशेषमावहति वायोश्च मार्गपरिग्रह एव नास्ति ॥ (१३।०)
ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ na hi some mārgaparigrahaḥ kiṃcid viśeṣamāvahati vāyośca mārgaparigraha eva nāsti ||
कालर्त्वादीनां निर्वृतिप्रत्ययभूता निष्पत्तिकारणभूताः उपदिश्यन्ते आचार्यैः इति शेषः कालः संवत्सरोऽयनद्वयं च ऋतवः शिशिरादयः देहस्य बलं देहबलम् ॥ (१५।०)
kālartvādīnāṃ nirvṛtipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ upadiśyante ācāryaiḥ iti śeṣaḥ kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca ṛtavaḥ śiśirādayaḥ dehasya balaṃ dehabalam ||
अन्ये तु ब्रुवते संवत्सरस्यायनद्वयस्य च ऋतुमेलकरूपत्वाद् ऋतुग्रहणे नैव ग्रहणं लब्धं तेन कालग्रहणविशेषणं तेन कालरूपः ऋतुरिति स्त्रीणामेवार्तवदर्शनं यदृतुस्तद्व्यावर्त्यते ॥ (१६।०)
anye tu bruvate saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvād ṛtugrahaṇe naiva grahaṇaṃ labdhaṃ tena kālagrahaṇaviśeṣaṇaṃ tena kālarūpaḥ ṛturiti strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate ||
केचिद् व्याख्यानयन्ति अर्कवायू इत्येकतया पठित्वा सोमश्च इति यत् पृथक् पठति तेनार्क्वाय्वोर् मिलितयोर् आदानं प्रति कारणत्वं विसर्गं प्रति पृथगेव सोमस्य कारणत्वमिति दर्शयति ॥ (१८।०)
kecid vyākhyānayanti arkavāyū ityekatayā paṭhitvā somaśca iti yat pṛthak paṭhati tenārkvāyvor militayor ādānaṃ prati kāraṇatvaṃ visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti darśayati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.