ĀVDīp zu Ca, Nid., 1, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
अग्रे उक्तमिति इह खलु इत्यादिना परिणामश्च इत्यन्तेन ॥ (१।२)
agre uktamiti iha khalu ityādinā pariṇāmaśca ityantena ||
कारणं च व्याधीनां संनिकृष्टं वातादि विप्रकृष्टं चार्थानामयोगादि पुनर्विप्रकृष्टं कारणं रक्तपित्तस्य ज्वरसंताप इत्यादि पुनश्च व्याधीनां सामान्येन विप्रकृष्टं कारणमुक्तं यथा प्रागपि चाधर्मादृते न रोगोत्पत्तिरभूत् इत्यादि तदेतत् सर्वमपि कारणशब्देन ग्राह्यम् ॥ (२।०)
kāraṇaṃ ca vyādhīnāṃ saṃnikṛṣṭaṃ vātādi viprakṛṣṭaṃ cārthānāmayogādi punarviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ raktapittasya jvarasaṃtāpa ityādi punaśca vyādhīnāṃ sāmānyena viprakṛṣṭaṃ kāraṇamuktaṃ yathā prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt ityādi tadetat sarvamapi kāraṇaśabdena grāhyam ||
तत्राधर्मकार्यत्वेन व्याधीनां दैवव्यपाश्रयप्रायश्चित्तबलिमङ्गलेत्यादिचिकित्सासाध्यत्वं प्रतीयते रुद्रकोपभवत्वेन च ज्वरस्य महाप्रभावत्वं तथाग्नेयत्वं च प्रतीयते क्रोधो ह्याग्नेयः तेन तन्मयो ज्वरोऽप्याग्नेयः ॥ (३।०)
tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgaletyādicikitsāsādhyatvaṃ pratīyate rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahāprabhāvatvaṃ tathāgneyatvaṃ ca pratīyate krodho hyāgneyaḥ tena tanmayo jvaro'pyāgneyaḥ ||
ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना । (४।२)
ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā |
तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम् । (४।३)
tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam |
वातादिजन्यत्वज्ञानेन च वातादिविपरीतभेषजसाध्यत्वं तथानुद्भूतवातादिविकारान्तरसंबन्धोऽपि भावी कल्प्यते ॥ (५।०)
vātādijanyatvajñānena ca vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathānudbhūtavātādivikārāntarasaṃbandho'pi bhāvī kalpyate ||
असात्म्यरूक्षादिहेतुसेवादर्शनेन च भावी व्याधिस्तज्जन्य उन्नीयते ॥ (६।०)
asātmyarūkṣādihetusevādarśanena ca bhāvī vyādhistajjanya unnīyate ||
व्याधिपरीक्षायां च संदेहे जाते यस्य व्याधेर् हेतुसेवा दृश्यते स परिकल्प्यते एवमादि हेतुना व्याधिपरीक्षणम् ॥ (७।०)
vyādhiparīkṣāyāṃ ca saṃdehe jāte yasya vyādher hetusevā dṛśyate sa parikalpyate evamādi hetunā vyādhiparīkṣaṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.