ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 34.2
Select a line for its word-by-word analysis.
संप्रति प्रकृतिगणप्रविष्टाया बुद्धेर् उपदर्शनार्थं तस्या बुद्धेर्वृत्तिभेदात् ज्ञानविशेषरूपाण्याह येत्यादि ॥ (१।०)
saṃprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddher upadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt jñānaviśeṣarūpāṇyāha yetyādi ||
यदिन्द्रियमाश्रित्येति यदिन्द्रियप्रणालिकाम् आश्रित्य महच्छब्दाख्यस्य बुद्धितत्त्वस्य वृत्तिविशेषरूपाणि ज्ञानानीन्द्रियप्रणालिकया भवन्ति तदिन्द्रियजन्यत्वेनैव तानि व्यपदिश्यन्ते चक्षुर्बुद्धिः श्रोत्रबुद्धिरित्यादिव्यपदेशेन ॥ (२।०)
yadindriyamāśrityeti yadindriyapraṇālikām āśritya mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante cakṣurbuddhiḥ śrotrabuddhirityādivyapadeśena ||
मनोभवा च बुद्धिश्चिन्त्यादिविषया मनसा निर्दिश्यते मनोबुद्धिरिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः ॥ (३।०)
manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate manobuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ ||
इन्द्रियमनोभेदेन षट्त्वं बुद्धीनां प्रतिपाद्य बुद्धिबहुत्वं प्राह भेदादित्यादि ॥ (४।०)
indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha bhedādityādi ||
कार्यस्य इन्द्रियार्थस्य च भेदात् तत्संबन्धेन भिद्यमाना बह्व्यो बुद्धयो भवन्ति कार्यं सुखदुःखभेदाः सुखदुःखप्रपञ्चेन हि तत्कार्येण कारणं ज्ञानमपि बहु भवति ॥ (५।०)
kāryasya indriyārthasya ca bhedāt tatsaṃbandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti kāryaṃ sukhaduḥkhabhedāḥ sukhaduḥkhaprapañcena hi tatkāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu bhavati ||
इदानीं सर्वबाह्यज्ञानसाधनमाह आत्मेत्यादि ॥ (६।०)
idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha ātmetyādi ||
बुद्धेर् अनेकात्मादिमेलकजन्यत्वे दृष्टान्तमाह अङ्गुलीत्यादि ॥ (९।०)
buddher anekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha aṅgulītyādi ||
अनेन दृष्टान्तेन शब्दद्वयमाह अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजशब्द एकः अयं चाङ्गुष्ठयन्त्रितमध्यमाङ्गुल्याः करतलसंयोगाज्जायमानतलशब्द उच्यते तन्त्रीवीणानखोद्भवश्च वीणाशब्द एकः अन्ये त्वेकम् एवाङ्गुल्यादिजं वीणाशब्दं वर्णयन्ति ॥ (१०।०)
anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ekaḥ ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda ucyate tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ anye tvekam evāṅgulyādijaṃ vīṇāśabdaṃ varṇayanti ||
एतेन यथा शब्दोऽङ्गुलाद्यन्यतमवैकल्येऽपि न भवति तथा बुद्धिर् अप्यात्मादीनाम् अन्यतमवैकल्येऽपि न भवतीति दर्शयति ॥ (११।०)
etena yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na bhavati tathā buddhir apyātmādīnām anyatamavaikalye'pi na bhavatīti darśayati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.