ĀVDīp zu Ca, Sū., 27, 34.2

105 of 400 · 20 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

धान्यत्वेन शमीधान्यवर्गेऽभिधातव्ये प्रधानत्वान्मुद्गो निरुच्यते ॥ (१।०)

dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate ||

2.0२.०

सूप्यं सूपयोग्यं शमीधान्यं तत्रोत्तमः सूप्योत्तमः ॥ (२।०)

sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ tatrottamaḥ sūpyottamaḥ ||

3.0३.०

वृष्य इत्यादिमाषगुणे स्निग्धोष्णमधुरत्वादिगुणयोगादेव वातहरत्वे लब्धे पुनस्तदभिधानं विशेषवातहन्तृत्वप्रतिपादनार्थम् एवमन्यत्राप्येवंजातीये व्याख्येयम् ॥ (३।०)

vṛṣya ityādimāṣaguṇe snigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham evamanyatrāpyevaṃjātīye vyākhyeyam ||

4.0४.०

पुंस्त्वं शुक्रम् ॥ (४।०)

puṃstvaṃ śukram ||

5.0५.०

शीघ्रमिति वचनेन शुक्रस्रुतिकरत्वलक्षणमपि वृष्यत्वं माषस्य दर्शयति शुक्रस्रुतिकरं च वृष्यशब्देनोच्यत एव वचनं हि शुक्रस्रुतिकरं किंचित् किंचित् शुक्रविवर्धनम् ॥ (५।०)

śīghramiti vacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva vacanaṃ hi śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcit śukravivardhanam ||

6.0६.०

स्रुतिवृद्धिकरं किंचित्त्रिविधं वृष्यमुच्यते इति तदेवं सम्पूर्णवृष्यत्वं माषे बोद्धव्यम् ॥ (६।०)

srutivṛddhikaraṃ kiṃcittrividhaṃ vṛṣyamucyate iti tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam ||

7.0७.०

राजमाषगुणकथने तत्स्वादुरिति माषवत्स्वादुः किंवा रूक्षश्चेत्यादि पाठान्तरम् ॥ (७।०)

rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram ||

8.0८.०

उष्ण इत्यादिना कुलत्थगुणः कुलत्थश्च शुक्लकृष्णचित्रलोहितभेदेन चतुर्विधो भवति तथा ग्राम्यवन्यभेदेन च द्विविधोऽपि अत एव तन्त्रान्तरे वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान् नेत्ररोगनुत् इत्युक्तम् ॥ (८।०)

uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi ata eva tantrāntare vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣān netraroganut ityuktam ||

9.0९.०

मकुष्टको मोठ इति ख्यातः ॥ (९।०)

makuṣṭako moṭha iti khyātaḥ ||

10.0१०.०

चणकः प्रसिद्धः ॥ (१०।०)

caṇakaḥ prasiddhaḥ ||

11.0११.०

खण्डिका त्रिपुटकलायः हरेणुः वर्तुलकलायः ॥ (११।०)

khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ hareṇuḥ vartulakalāyaḥ ||

12.0१२.०

कलायो वातल इति त्रिपुटकलायः ॥ (१२।०)

kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ ||

13.0१३.०

तिलगुणो यद्यपि विशेषेण नोक्तः तथापि प्रधाने कृष्णतिले ज्ञेयः उक्तं हि सुश्रुते तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास् ततोऽन्ये इति ॥ (१३।०)

tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ tathāpi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ uktaṃ hi suśrute tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tato'nye iti ||

14.1१४.१

विविधाः शिम्बीजातय इति कृष्णपीतरक्तश्वेतकुशिम्बीभेदा इत्यर्थः । (१४।१)

vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ |

14.2१४.२

शिम्बी रूक्षा इत्यादि केचित् पठन्ति ॥ (१४।२)

śimbī rūkṣā ityādi kecit paṭhanti ||

15.0१५.०

आढकी तुवरी वातलेति छेदः ॥ (१५।०)

āḍhakī tuvarī vātaleti chedaḥ ||

16.0१६.०

कफवातनुद् अवल्गुजैडगजयोर् बीजस्य गुणः ॥ (१६।०)

kaphavātanud avalgujaiḍagajayor bījasya guṇaḥ ||