ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 42.2
Select a line for its word-by-word analysis.
पुरुषः कारणं कस्मादिति प्रश्नस्योत्तरं भास्तम इत्यादि ॥ (१।०)
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi praśnasyottaraṃ bhāstama ityādi ||
गतिश्च प्रयोजनानुसंधानाद् भवति एवम् आगतिरपि ॥ (६।०)
gatiśca prayojanānusaṃdhānād bhavati evam āgatirapi ||
कारणं पुरुषस्तस्मादिति भास्तमःसत्यादौ कारणं पुरुष इत्यर्थः ॥ (७।०)
kāraṇaṃ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṃ puruṣa ityarthaḥ ||
एतदेव भादिकारणत्वम् आत्मन आह न चेदित्यादि ॥ (८।०)
etadeva bhādikāraṇatvam ātmana āha na cedityādi ||
एवं मन्यते भास्तमसी धर्माधर्मजन्ये धर्माधर्मौ चासत्यात्मनि निराश्रयौ न भवितुमर्हतः तथा सत्यं धर्मजनकतया उपादेयम् अनृतं चाधर्मजनकतयानुपादेयम् एतच्चात्मनि स्थिरेऽसति धर्माधर्मजनकत्वं नास्ति ततश्च सत्यासत्यभेदो ऽप्यकिंचित्करत्वान्नास्ति एवं शुभाशुभकर्मण्यपि वाच्यं तथा कर्ता च कारणप्रतिसंधाता न भवति प्रतिसंधातुर् आत्मनो ऽभावाद् इत्यर्थः तथा बोद्धा च पूर्वापरावस्थाप्रतिसंधातैव भवति शरीरं चात्मनो भोगायतनं नात्मानं विना भवति एवं सुखादावप्यात्मनः कारणत्वमुन्नेयम् विज्ञानं शास्त्रार्थज्ञानं शास्त्राणि प्रतिसंधात्रात्मनैव कृतानि ॥ (९।०)
evaṃ manyate bhāstamasī dharmādharmajanye dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na bhavitumarhataḥ tathā satyaṃ dharmajanakatayā upādeyam anṛtaṃ cādharmajanakatayānupādeyam etaccātmani sthire'sati dharmādharmajanakatvaṃ nāsti tataśca satyāsatyabhedo 'pyakiṃcitkaratvānnāsti evaṃ śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṃ tathā kartā ca kāraṇapratisaṃdhātā na bhavati pratisaṃdhātur ātmano 'bhāvād ityarthaḥ tathā boddhā ca pūrvāparāvasthāpratisaṃdhātaiva bhavati śarīraṃ cātmano bhogāyatanaṃ nātmānaṃ vinā bhavati evaṃ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunneyam vijñānaṃ śāstrārthajñānaṃ śāstrāṇi pratisaṃdhātrātmanaiva kṛtāni ||
न चैषु सम्भवेज्ज्ञानमिति आत्मानं ज्ञातारं विना न भादिषु ज्ञानं सम्भवेत् ज्ञातुरात्मनोऽभावादित्यर्थः ॥ (१०।०)
na caiṣu sambhavejjñānamiti ātmānaṃ jñātāraṃ vinā na bhādiṣu jñānaṃ sambhavet jñāturātmano'bhāvādityarthaḥ ||
न च तैः स्यात् प्रयोजनम् इति भादीनाम् आत्मार्थत्वेनासत्यात्मनि भाद्युत्पत्तेः प्रयोजनं न स्यात् प्रयोजनाभावाच्चोत्पादो न स्यात् सर्वेषामेव हि भावानाम् आत्मस्थौ धर्माधर्मौ पुरुषभोगार्थमुत्पादकौ असति भोक्तरि भोज्येनापि न भवितव्यं कारणाभावात् ॥ (११।०)
na ca taiḥ syāt prayojanam iti bhādīnām ātmārthatvenāsatyātmani bhādyutpatteḥ prayojanaṃ na syāt prayojanābhāvāccotpādo na syāt sarveṣāmeva hi bhāvānām ātmasthau dharmādharmau puruṣabhogārthamutpādakau asati bhoktari bhojyenāpi na bhavitavyaṃ kāraṇābhāvāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.