ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 74.2
Select a line for its word-by-word analysis.
किं लिङ्गं पुरुषस्य च इत्यस्योत्तरं प्राणापानावित्यादि ॥ (१।०)
kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca ityasyottaraṃ prāṇāpānāvityādi ||
निमेषाद्या इति आद्यशब्दग्रहणेन उन्मेषाद्याः प्रेक्षणविशेषा गृह्यन्ते ॥ (३।०)
nimeṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇena unmeṣādyāḥ prekṣaṇaviśeṣā gṛhyante ||
मनसो गतिरिति मनसा पाटलिपुत्रगमनादिरूपा ॥ (४।०)
manaso gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā ||
इन्द्रियान्तरसंचारोऽपि मनस एव यथा चक्षुः परित्यज्य मनः स्पर्शनमधितिष्ठतीत्यादि ॥ (५।०)
indriyāntarasaṃcāro'pi manasa eva yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ sparśanamadhitiṣṭhatītyādi ||
प्रेरणं च तथा धारणं च मनस एवेति ज्ञेयम् ॥ (६।०)
preraṇaṃ ca tathā dhāraṇaṃ ca manasa eveti jñeyam ||
सव्येनावगम इति सव्येनाक्ष्णा स एवायं दक्षिणाक्षिदृष्टो घट इत्यवगम इत्यर्थः ॥ (९।०)
savyenāvagama iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ ||
अथ कथमेतान्यात्मानं गमयन्तीत्याह यस्माद् इत्यादि ॥ (१२।०)
atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha yasmād ityādi ||
जीवत इति पञ्चभूतातिरिक्तात्मसंयुक्तस्य ॥ (१३।०)
jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya ||
पञ्चत्वं तु यद्यपि जीवतो न भवति किंतु मृतस्यैव तथापि पञ्चत्वं मृतशरीरे दृश्यमानं विपर्ययात् पञ्चत्वाभावाज्जीवच्छरीरलिङ्गं भवतीति ज्ञेयम् ॥ (१४।०)
pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kiṃtu mṛtasyaiva tathāpi pañcatvaṃ mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti jñeyam ||
अत्रैवोदाहृताश्च प्राणापानादयो न भूतमात्रे भवन्ति निरात्मकेष्विष्टकामृतशरीरादिष्वदर्शनात् ॥ (१५।०)
atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt ||
न च मन एव भूतातिरिक्तम् आत्मा भवितुमर्हति यतस्तस्यापि करणरूपस्य प्रेरणाद्यात्मना कर्त्रा कर्तव्यम् ॥ (१६।०)
na ca mana eva bhūtātiriktam ātmā bhavitumarhati yatastasyāpi karaṇarūpasya preraṇādyātmanā kartrā kartavyam ||
नापीन्द्रियाण्यात्मत्वेन स्वीकर्तुं पार्यन्ते यतस्तथा सति इन्द्रियान्तरोपलब्धम् अर्थं नेन्द्रियाणि यज्ञदत्तोपलब्धम् अर्थं देवदत्त इव प्रतिसंधातुं समर्थानि भवेयुः अस्ति चेन्द्रियान्तरोपलब्धार्थप्रतिसंधानं यथा सुरभिचन्दनं स्पृशामीत्यत्र ॥ (१७।०)
nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante yatastathā sati indriyāntaropalabdham arthaṃ nendriyāṇi yajñadattopalabdham arthaṃ devadatta iva pratisaṃdhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ asti cendriyāntaropalabdhārthapratisaṃdhānaṃ yathā surabhicandanaṃ spṛśāmītyatra ||
तस्मान् मन इन्द्रियभूतातिरिक्त आत्मा तिष्ठतीति ज्ञेयम् ॥ (१८।०)
tasmān mana indriyabhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam ||
अत्र यद्यपि बुद्धिशब्देन चेतनाधृतिस्मृत्यहङ्काराः प्राप्यन्त एव बुद्धिप्रकारत्वेन तथापि पृथक्पृथगर्थगमकत्वेन पुनः पृथगुपात्ताः ॥ (१९।०)
atra yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva buddhiprakāratvena tathāpi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ ||
तथाहि चेतना गुणत्वेन अचेतनखादिभूतातिरिक्तधर्मेणात्मानं गमयति धृतिस्तु नियमात्मिका नियन्तारमात्मानं गमयति बुद्धिस्तु ऊहापोहयोरेकं कारणं गमयत्यात्मानं स्मृतिस्तु पूर्वानुभूतार्थस्मर्तारं स्थायिनमात्मानं गमयतीत्याद्यनुसरणीयम् ॥ (२०।०)
tathāhi cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati buddhistu ūhāpohayorekaṃ kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ gamayatītyādyanusaraṇīyam ||
आत्माधिष्ठानाभावे शरीरे प्राणाद्यभावमाह शरीरम् इत्यादि ॥ (२१।०)
ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha śarīram ityādi ||
शून्यागारमिव शून्यागारं यथा अधिष्ठातृशून्यम् एवं मृतशरीरमपि ॥ (२२।०)
śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam evaṃ mṛtaśarīramapi ||
षड्धातुकं शरीरं तत्र षष्ठे आत्मनि गते पञ्चभूतात्मकं शरीरं भवति तेन पञ्चत्वं गतमुच्यते ॥ (२३।०)
ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ śarīraṃ bhavati tena pañcatvaṃ gatamucyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.