आयुर्वेददीपिकाĀyurvedadīpikā

ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 94.2

244 of 400 · 23 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

अथवार्तस्य इत्यादिप्रश्नस्योत्तरमाह चिकित्सतीत्यादि ॥ (१।०)

athavārtasya ityādipraśnasyottaramāha cikitsatītyādi ||

2.0२.०

अतीतवेदनाचिकित्सा न मुख्या किंतु लोकप्रसिद्धोपचारेणोच्यत इति वाक्यार्थः ॥ (२।०)

atītavedanācikitsā na mukhyā kiṃtu lokaprasiddhopacāreṇocyata iti vākyārthaḥ ||

3.0३.०

प्रसिद्धवचनैर् इति लोकप्रसिद्धवचनैः ॥ (३।०)

prasiddhavacanair iti lokaprasiddhavacanaiḥ ||

4.0४.०

प्रतिकर्म चिकित्सा ॥ (४।०)

pratikarma cikitsā ||

5.0५.०

आश्रय इति शरीरे ॥ (५।०)

āśraya iti śarīre ||

6.0६.०

पूर्वरूपमित्यादिना अनागतवेदनाचिकित्सां समर्थयति ॥ (६।०)

pūrvarūpamityādinā anāgatavedanācikitsāṃ samarthayati ||

7.0७.०

पूर्वरूपं यद्यपि भविष्यताम् एव भवति रोगाणां तथापि भविष्यतामिति पदेन भूतेऽपि व्याधौ यानि रूपाणि भवन्ति तानि निराकरोति ॥ (७।०)

pūrvarūpaṃ yadyapi bhaviṣyatām eva bhavati rogāṇāṃ tathāpi bhaviṣyatāmiti padena bhūte'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākaroti ||

8.0८.०

उक्तं हि प्राक् संतापात् अपि चैनं संतापार्तम् अनुबध्नन्ति इत्यनेन रोगावस्थायाम् अपि पूर्वरूपसद्भावः ॥ (८।०)

uktaṃ hi prāk saṃtāpāt api cainaṃ saṃtāpārtam anubadhnanti ityanena rogāvasthāyām api pūrvarūpasadbhāvaḥ ||

9.0९.०

एवमतीतानागतवेदनाचिकित्सा व्युत्पादिता ॥ (९।०)

evamatītānāgatavedanācikitsā vyutpāditā ||

10.0१०.०

वर्तमानचिकित्सामपि दर्शयन् पारमार्थिकं मतमाह पारम्पर्येत्यादि ॥ (१०।०)

vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṃ matamāha pāramparyetyādi ||

11.0११.०

पारम्पर्यानुबन्धः संतानन्यायेनानुबन्धः ॥ (११।०)

pāramparyānubandhaḥ saṃtānanyāyenānubandhaḥ ||

12.0१२.०

दुःखानामिति रोगाणाम् ॥ (१२।०)

duḥkhānāmiti rogāṇām ||

13.0१३.०

सुखहेतूपचारेणेति आरोग्यहेतुचिकित्सासेवया ॥ (१३।०)

sukhahetūpacāreṇeti ārogyahetucikitsāsevayā ||

14.0१४.०

सुखमिति आरोग्यम् ॥ (१४।०)

sukhamiti ārogyam ||

15.0१५.०

एवं मन्यते यदा चिकित्सा सुखहेतुः सेव्यते तदा दुःखहेतुसेवाभावाद् दुःखं नोत्पद्यते उत्पन्नं च दुःखं रोगरूपं क्षणभङ्गित्वेन स्वयमेव नश्यति सुखहेतुसान्निध्यात् सुखम् आरोग्यम् उत्पद्यते तेन चिकित्सया अनागतं दुःखं हेतुप्रतिबन्धान्निरुध्यते सुखं च जन्यते इति सिद्धान्तः ॥ (१५।०)

evaṃ manyate yadā cikitsā sukhahetuḥ sevyate tadā duḥkhahetusevābhāvād duḥkhaṃ notpadyate utpannaṃ ca duḥkhaṃ rogarūpaṃ kṣaṇabhaṅgitvena svayameva naśyati sukhahetusānnidhyāt sukham ārogyam utpadyate tena cikitsayā anāgataṃ duḥkhaṃ hetupratibandhānnirudhyate sukhaṃ ca janyate iti siddhāntaḥ ||

16.0१६.०

एतदेवाह न समा इत्यादि ॥ (१६।०)

etadevāha na samā ityādi ||

17.0१७.०

समाश्च विषमाश्च क्षणभङ्गित्वस्वभावान्न वैषम्यावस्थां साम्यावस्थां वा यान्तीत्यर्थः ॥ (१७।०)

samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna vaiṣamyāvasthāṃ sāmyāvasthāṃ vā yāntītyarthaḥ ||

18.0१८.०

हेतुभिः सदृशा इति समहेतोः समाः तथा विषमहेतोश्च विषमाः ॥ (१८।०)

hetubhiḥ sadṛśā iti samahetoḥ samāḥ tathā viṣamahetośca viṣamāḥ ||

19.0१९.०

एतच्चिकित्साप्राभृतीयेऽध्याये प्रपञ्चितम् एव ॥ (१९।०)

etaccikitsāprābhṛtīye'dhyāye prapañcitam eva ||

20.0२०.०

चिकित्साप्रस्तावेन सकलदुःखहारिणीं चिकित्सां मोक्षफलाम् आह चिकित्सा त्वित्यादि ॥ (२०।०)

cikitsāprastāvena sakaladuḥkhahāriṇīṃ cikitsāṃ mokṣaphalām āha cikitsā tvityādi ||

21.0२१.०

निष्ठा अत्यन्तदुःखमोक्षो मोक्षरूपः ॥ (२१।०)

niṣṭhā atyantaduḥkhamokṣo mokṣarūpaḥ ||

22.0२२.०

तदर्थं भूता नैष्ठिकी ॥ (२२।०)

tadarthaṃ bhūtā naiṣṭhikī ||

23.0२३.०

विनोपधामिति तृष्णां विना तृष्णाशून्या प्रवृत्तिर्मोक्षफला भवतीत्यर्थः ॥ (२३।०)

vinopadhāmiti tṛṣṇāṃ vinā tṛṣṇāśūnyā pravṛttirmokṣaphalā bhavatītyarthaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 94.2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit