ĀVDīp zu Ca, Sū., 6, 8.3
Select a line for its word-by-word analysis.
सम्प्रति शिशिरादौ बलह्रासः प्रतिपादितो वर्षादौ च बलोत्कर्षस् तत्र शिशिरे दुर्बला वर्षासु बलवन्तः प्राणिनो भवन्तीत्यादिदुर्ग्रहं निषेद्धुम् आह आदावन्ते चेत्यादि ॥ (१।०)
samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣas tatra śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhum āha ādāvante cetyādi ||
विसर्गस्यादौ वर्षासु आदानस्यान्ते ग्रीष्मे दौर्बल्यं प्रकर्षं प्राप्तं निर्दिशेदिति सम्बन्धः तथा मध्ये विसर्गस्य शरदि आदानस्य मध्ये वसन्ते मध्यं नातिक्षीणं नातिवृद्धं बलं विनिर्दिशेदिति योज्यं तथान्ते विसर्गस्य हेमन्ते अग्रे च प्रथमे आदानस्य शिशिरे श्रेष्ठं बलं विनिर्दिशेदिति योजना ॥ (२।०)
visargasyādau varṣāsu ādānasyānte grīṣme daurbalyaṃ prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ tathā madhye visargasya śaradi ādānasya madhye vasante madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojyaṃ tathānte visargasya hemante agre ca prathame ādānasya śiśire śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā ||
एवं मन्यते विसर्गप्रकर्षाहितबलप्रकर्षः पुरुष आदानस्यादौ शिशिरे स्तोकक्षीयमाणबलोऽपि बलवान् भवति यथा पौषमासान्ताहितवृद्धिप्रकर्षा निशा माघफाल्गुनयोः क्षीयमाणापि दिवसान्महत्येव भवति ॥ (३।०)
evaṃ manyate visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati yathā pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇāpi divasānmahatyeva bhavati ||
अनेन न्यायेन वर्षासु दौर्बल्यं वसन्तशरदोश्च मध्यमं बलं बोद्धव्यम् ॥ (४।०)
anena nyāyena varṣāsu daurbalyaṃ vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam ||
एवं कालर्तुरसदेहबलकारणत्वम् अर्कादीनां व्यवस्थापितं दोषकारणत्वं त्वग्रे ऋतुविधाननिर्देशेऽभिधास्यते ॥ (५।०)
evaṃ kālarturasadehabalakāraṇatvam arkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ doṣakāraṇatvaṃ tvagre ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.