ĀVDīp zu Ca, Si., 12, 41.1
Select a line for its word-by-word analysis.
एतच्छास्त्रसंस्कारोपपत्त्युपदर्शनपूर्वकं शास्त्रस्य संस्कारकौ चरकदृढबलौ दर्शयन्नाह दृढबलः विस्तारयतीत्यादि ॥ (१।०)
etacchāstrasaṃskāropapattyupadarśanapūrvakaṃ śāstrasya saṃskārakau carakadṛḍhabalau darśayannāha dṛḍhabalaḥ vistārayatītyādi ||
यस्माच्छास्त्रे प्रथममतिविस्तारतया क्वचिल्लेशोक्त्या च प्रतिपादितेषु न सम्यगर्थावगमः तेन तदतिविस्तरलेशोक्तदोषनिरासार्थं संस्कर्ता युज्यते अतः तन्त्रोत्तमम् इदं चरकेण संस्कृतम् ॥ (२।०)
yasmācchāstre prathamamativistāratayā kvacilleśoktyā ca pratipāditeṣu na samyagarthāvagamaḥ tena tadativistaraleśoktadoṣanirāsārthaṃ saṃskartā yujyate ataḥ tantrottamam idaṃ carakeṇa saṃskṛtam ||
पूर्वग्रन्थस्य चातीव विस्तरत्वादिना तन्त्राभिधानं पूर्वश्रोतृजनाभिप्रायादेव बोद्धव्यम् इदानींतनश्रोतृपुरुषाभिप्रायेण तु संस्कर्तुः संस्कारो ज्ञेयः ॥ (३।०)
pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā tantrābhidhānaṃ pūrvaśrotṛjanābhiprāyādeva boddhavyam idānīṃtanaśrotṛpuruṣābhiprāyeṇa tu saṃskartuḥ saṃskāro jñeyaḥ ||
उक्तं च संक्षेपोक्तम् अतिहन्ति विस्तरोक्तं न गृह्यते । (४।१)
uktaṃ ca saṃkṣepoktam atihanti vistaroktaṃ na gṛhyate |
संक्षेपविस्तरौ हित्वा संस्कुर्याच्छास्त्रम् आदितः । (४।२)
saṃkṣepavistarau hitvā saṃskuryācchāstram āditaḥ |
पुराणं च पुनर्नवम् इति विस्तारसंक्षेपादिना पुनर्नवं कुरुते ॥ (५।०)
purāṇaṃ ca punarnavam iti vistārasaṃkṣepādinā punarnavaṃ kurute ||
चरकसंस्कारापूर्णतां दर्शयन् दृढबल आह तत्त्वित्यादि ॥ (६।०)
carakasaṃskārāpūrṇatāṃ darśayan dṛḍhabala āha tattvityādi ||
त्रिभागासंपूर्णता चेयम् अदूरान्तरतयोक्ता तेन दृढबलप्रतिपादितैकचत्वारिंशदध्यायानां न सविंशाध्यायशतत्रिभागता युज्यते इति नोद्भावनीयम् ॥ (८।०)
tribhāgāsaṃpūrṇatā ceyam adūrāntaratayoktā tena dṛḍhabalapratipāditaikacatvāriṃśadadhyāyānāṃ na saviṃśādhyāyaśatatribhāgatā yujyate iti nodbhāvanīyam ||
आत्मनः पञ्चनदपुरभवत्वेन श्रेष्ठप्रदेशभवत्वं दर्शयति ॥ (९।०)
ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvena śreṣṭhapradeśabhavatvaṃ darśayati ||
आत्मनः संस्कारे तन्त्रान्तरानीतार्थेन संस्कारं दर्शयन्नाह कृत्वा बहुभ्य इत्यादि ॥ (१०।०)
ātmanaḥ saṃskāre tantrāntarānītārthena saṃskāraṃ darśayannāha kṛtvā bahubhya ityādi ||
विशेषस्य चरकोक्तार्थाद् अतिरिक्तरूपस्य उञ्छशिलरूप उच्चयो विशेषोञ्छशिलोच्चयः तमन्यतन्त्रेभ्यः कृत्वा सप्तदशौषधाध्यायसिद्धिकल्पैर् इदम् अन्यूनशब्दार्थं तन्त्रदोषविवर्जितं षड्विंशत्तन्त्रयुक्तिभिर् भूषितम् अपूरयद् दृढबल इति योजना ॥ (१२।०)
viśeṣasya carakoktārthād atiriktarūpasya uñchaśilarūpa uccayo viśeṣoñchaśiloccayaḥ tamanyatantrebhyaḥ kṛtvā saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpair idam anyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitaṃ ṣaḍviṃśattantrayuktibhir bhūṣitam apūrayad dṛḍhabala iti yojanā ||
तत्र भूमिपतितानाम् अणूनां धान्यादिबीजानां शोधन्या संहरणम् उञ्छः प्रविरलस्य तु कणिशादिरूपतया पतितस्य चयनं शिलः ॥ (१३।०)
tatra bhūmipatitānām aṇūnāṃ dhānyādibījānāṃ śodhanyā saṃharaṇam uñchaḥ praviralasya tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṃ śilaḥ ||
एतेन तन्त्रेषु यत्सारभूतं तच्चरकाचार्यैः संगृहीतं मया तु उर्वरितं परिशिष्टं कृत्वा पूरितम् इति दर्शयति ॥ (१४।०)
etena tantreṣu yatsārabhūtaṃ taccarakācāryaiḥ saṃgṛhītaṃ mayā tu urvaritaṃ pariśiṣṭaṃ kṛtvā pūritam iti darśayati ||
अन्यूनशब्दम् अन्यूनार्थं चेति अन्यूनशब्दार्थम् ॥ (१५।०)
anyūnaśabdam anyūnārthaṃ ceti anyūnaśabdārtham ||
तन्त्रदोषाश्चतुर्दश पुनरुक्तं दुष्प्रणीतसूत्रसंग्रहम् अक्रमं इत्यादिना रोगभिषग्जितीयोक्तास् तैर् वर्जितम् ॥ (१६।०)
tantradoṣāścaturdaśa punaruktaṃ duṣpraṇītasūtrasaṃgraham akramaṃ ityādinā rogabhiṣagjitīyoktās tair varjitam ||
तन्त्रयुक्तिभिर् इति वक्ष्यमाणतन्त्रयुक्तिभिः ॥ (१७।०)
tantrayuktibhir iti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ ||
विचित्राभिरिति विचित्रार्थन्याययुक्ताभिस् तन्त्रयुक्तिभिः ॥ (१८।०)
vicitrābhiriti vicitrārthanyāyayuktābhis tantrayuktibhiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.