ĀVDīp zu Ca, Śār., 1, 16.2
Select a line for its word-by-word analysis.
खादयः खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा इति वक्ष्यमाणाः चेतनाषष्ठा इत्यत्र चेतनाशब्देन चेतनाधारः समनस्कं आत्मा गृह्यते खादिग्रहणेन चेन्द्रियाणि खादिमयान्यवरुद्धानि ॥ (२।०)
khādayaḥ khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā iti vakṣyamāṇāḥ cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaskaṃ ātmā gṛhyate khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni ||
अयं च वैशेषिकदर्शनपरिगृहीतश् चिकित्साशास्त्रविषयः पुरुषः अयमेव पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः इत्यनेन सुश्रुतेनाप्युक्तः ॥ (३।०)
ayaṃ ca vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaś cikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ ayameva pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ ityanena suśrutenāpyuktaḥ ||
स्मृत इति भाषया पूर्वाचार्याणाम् अप्ययं पुरुषशब्दवाच्योऽभिप्रेतो नास्मत्कल्पित इति दर्शयति ॥ (४।०)
smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇām apyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita iti darśayati ||
पुरि शरीरे शेते इति व्युत्पत्त्या य आत्मा पुरुषशब्देनोच्यते तमाह चेतनेत्यादि ॥ (५।०)
puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate tamāha cetanetyādi ||
अत्र पुरुष इति कर्तव्ये यत् पुरुषसंज्ञक इति करोति तेन न चेतनाधातुरूपः पुरुषश्चिकित्सायम् अभिप्रेतः किंतु शास्त्रान्तरव्यवहारानुरोधाद् इहाप्ययं पुरुषशब्देन संज्ञित इति दर्शयति चिकित्साविषयस्तु षड्धातुक एव पुरुषः अत एव तत्र संज्ञितग्रहणं न कृतम् ॥ (६।०)
atra puruṣa iti kartavye yat puruṣasaṃjñaka iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyam abhipretaḥ kiṃtu śāstrāntaravyavahārānurodhād ihāpyayaṃ puruṣaśabdena saṃjñita iti darśayati cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ ata eva tatra saṃjñitagrahaṇaṃ na kṛtam ||
अयं च पुरुषशब्दो गवादावपि षड्धातुसमुदाये यद्यपि वर्तते तथापि सर्वप्रधाने नर एव विशेषेण वर्तते तेन नातिप्रसिद्धे गवादौ पुरुषशब्दः ॥ (७।०)
ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate tathāpi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa vartate tena nātiprasiddhe gavādau puruṣaśabdaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.