आयुर्वेददीपिकाĀyurvedadīpikā

ĀVDīp zu Ca, Sū., 12, 8.5

28 of 400 · 43 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.0१.०

शरीराशरीरचरस्येति वातस्वरूपकथनं तेन शरीरेषु चरत इति बहिः शरीरेभ्यो वेति च पुनरुक्तं न भवति ॥ (१।०)

śarīrāśarīracarasyeti vātasvarūpakathanaṃ tena śarīreṣu carata iti bahiḥ śarīrebhyo veti ca punaruktaṃ na bhavati ||

2.0२.०

अत्रावयवानिति वदन् कार्त्स्न्याभिधानमशक्यं बहुप्रपञ्चत्वादिति दर्शयति ॥ (२।०)

atrāvayavāniti vadan kārtsnyābhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati ||

3.0३.०

साधयित्वा प्रतिपाद्य ॥ (३।०)

sādhayitvā pratipādya ||

4.0४.०

वातकर्मसु प्रत्यक्षाणि वचनादीनि मनःप्रेरणाद्यनुमेयं गर्भाकृतिकरणाद्यागमगम्यम् ॥ (४।०)

vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni manaḥpreraṇādyanumeyaṃ garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam ||

5.0५.०

तन्त्रं शरीरं यद् उक्तं तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम् इति तदेव यन्त्रं यदि वा तन्त्रस्य यन्त्रं संधयः ॥ (५।०)

tantraṃ śarīraṃ yad uktaṃ tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām iti tadeva yantraṃ yadi vā tantrasya yantraṃ saṃdhayaḥ ||

6.0६.०

प्राणाद्यात्मा प्राणादिस्वरूपः ॥ (६।०)

prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ ||

7.0७.०

चेष्टाविशेषणम् उच्चावचानां विविधानाम् इत्यर्थः किंवा शुभाशुभानामित्यर्थः ॥ (७।०)

ceṣṭāviśeṣaṇam uccāvacānāṃ vividhānām ityarthaḥ kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ ||

8.0८.०

नियन्ता अनीप्सिते विषये प्रवर्तमानस्य मनसः प्रणेता च मनस एवेप्सिते ऽर्थे ॥ (८।०)

niyantā anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ praṇetā ca manasa evepsite 'rthe ||

9.0९.०

उद्योजकः प्रेरकः किंवा उद्योगकारक इति पाठः सो ऽप्यभिन्नार्थः ॥ (९।०)

udyojakaḥ prerakaḥ kiṃvā udyogakāraka iti pāṭhaḥ so 'pyabhinnārthaḥ ||

10.0१०.०

अभिवोढेवाभिवोढा सर्वेन्द्रियार्थग्राहकत्वेन तच्चास्य वायुमयेन स्पर्शनेन्द्रियेण सर्वेन्द्रियाणां व्यापकत्वात् पूर्वाध्यायप्रतिपादितेन न्यायेन बोद्धव्यम् ॥ (१०।०)

abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena taccāsya vāyumayena sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena boddhavyam ||

11.0११.०

व्यूहकरः संघातकरो रचनाकर इति यावत् ॥ (११।०)

vyūhakaraḥ saṃghātakaro racanākara iti yāvat ||

12.0१२.०

प्रकृतिः कारणं शब्दकारणत्वं च वायोर् नित्यम् आकाशानुप्रवेशात् उक्तं हि खादीन्यभिधाय तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे इति ॥ (१२।०)

prakṛtiḥ kāraṇaṃ śabdakāraṇatvaṃ ca vāyor nityam ākāśānupraveśāt uktaṃ hi khādīnyabhidhāya teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare iti ||

13.0१३.०

तथा पुनरुक्तं खादीन्यभिधाय विष्टं ह्य् अपरं परेण इति ॥ (१३।०)

tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇa iti ||

14.0१४.०

श्रवणमूलत्वं वायोः कर्णशष्कुलीरचनाविशेषे व्याप्रियमाणत्वात् मूलं प्रधानकारणम् ॥ (१४।०)

śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe vyāpriyamāṇatvāt mūlaṃ pradhānakāraṇam ||

15.0१५.०

उत्साहः कार्येषूद्योगो मनसः ॥ (१५।०)

utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ ||

16.0१६.०

योनिः अभिव्यक्तिकारणम् ॥ (१६।०)

yoniḥ abhivyaktikāraṇam ||

17.0१७.०

दोषसंशोषणः शरीरक्लेदसंशोषणः ॥ (१७।०)

doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ ||

18.0१८.०

भेत्ता कर्ता एतच्च शरीरोत्पत्तिकाले ॥ (१८।०)

bhettā kartā etacca śarīrotpattikāle ||

19.0१९.०

भूतशब्दः स्वरूपवचनः ॥ (१९।०)

bhūtaśabdaḥ svarūpavacanaḥ ||

20.0२०.०

उपघातायेति छेदः ॥ (२०।०)

upaghātāyeti chedaḥ ||

21.0२१.०

गर्भानिति विकृतिम् आपादयत्यतिकालं धारयतीत्यनेन च सम्बध्यते ॥ (२१।०)

garbhāniti vikṛtim āpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate ||

22.0२२.०

आदित्यादीनां संतानेनाविच्छेदेन गतिविधानं संतानगतिविधानम् ॥ (२२।०)

ādityādīnāṃ saṃtānenāvicchedena gatividhānaṃ saṃtānagatividhānam ||

23.0२३.०

स्रोतसामिति नदीनाम् ॥ (२३।०)

srotasāmiti nadīnām ||

24.0२४.०

प्रविभागो विभक्तलक्षणम् ॥ (२४।०)

pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam ||

25.0२५.०

धातूनामिति पृथिव्यादीनां धातवः कार्यद्रव्याणि प्रस्तरादीनि मानं परिमाणं संस्थानमाकृतिः तयोर्व्यक्तिरभिव्यक्तिः तत्र कारणमिति यावत् ॥ (२५।०)

dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni mānaṃ parimāṇaṃ saṃsthānamākṛtiḥ tayorvyaktirabhivyaktiḥ tatra kāraṇamiti yāvat ||

26.0२६.०

बीजस्य शाल्यादेः अभिसंस्कारो ऽङ्कुरजननशक्तिः ॥ (२६।०)

bījasya śālyādeḥ abhisaṃskāro 'ṅkurajananaśaktiḥ ||

27.0२७.०

अविक्लेदः पाककालाद् अर्वाग् अविक्लिन्नत्वम् उपशोषणं च पाकेन यवादीनामार्द्राणामेव अविक्लेदोपशोषणे शस्यानामेव ॥ (२७।०)

avikledaḥ pākakālād arvāg aviklinnatvam upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva ||

28.0२८.०

अवैकारिकविकारेण सर्वस्मिन्नेव जगति प्रकृतिरूपे कारणत्वं ब्रूते ॥ (२८।०)

avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte ||

29.0२९.०

शिखरी पर्वतः ॥ (२९।०)

śikharī parvataḥ ||

30.0३०.०

अनोकहो वृक्षः ॥ (३०।०)

anokaho vṛkṣaḥ ||

31.0३१.०

ऊर्ध्वं वर्तनम् उद्वर्तनम् ॥ (३१।०)

ūrdhvaṃ vartanam udvartanam ||

32.0३२.०

प्रतिसरणं प्रतीपगमनम् ॥ (३२।०)

pratisaraṇaṃ pratīpagamanam ||

33.0३३.०

विसर्जनं विसर्गः स च पृथङ्नीहारादिभिः सम्बध्यते नीहारः शिशिरसमूहः निर्ह्रादो मेघं विना गर्जितम् अशनिः वज्रभेदोऽग्निः ॥ (३३।०)

visarjanaṃ visargaḥ sa ca pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ nirhrādo meghaṃ vinā garjitam aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ ||

34.0३४.०

असंघातः अनुत्पादो ऽनुपचयो वा ॥ (३४।०)

asaṃghātaḥ anutpādo 'nupacayo vā ||

35.0३५.०

उपसर्गः मरकादिप्रादुर्भावः ॥ (३५।०)

upasargaḥ marakādiprādurbhāvaḥ ||

36.0३६.०

मेघसूर्येत्यादौ विसर्गः सृष्टिः ॥ (३६।०)

meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ ||

37.1३७.१

वायुर् इह देवतारूपोऽभिप्रेतः तेन तस्य भूतलचतुर्युगान्तकरानिलकरणम् अविरुद्धम् एवं यदन्यद् अप्य् अनुपपद्यमानं वायोस् तदपि देवतारूपत्वेनैव समाधेयम् ॥ (३७।१)

vāyur iha devatārūpo'bhipretaḥ tena tasya bhūtalacaturyugāntakarānilakaraṇam aviruddham evaṃ yadanyad apy anupapadyamānaṃ vāyos tadapi devatārūpatvenaiva samādheyam ||

38.0३८.०

सम्प्रति सामान्येन पुनः कुपिताकुपितस्य वायोः स्वरूपमुच्यते स हि भगवानित्यादि ॥ (३८।०)

samprati sāmānyena punaḥ kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate sa hi bhagavānityādi ||

39.0३९.०

प्रभवः कारणम् ॥ (३९।०)

prabhavaḥ kāraṇam ||

40.0४०.०

अव्ययः अक्षयः ॥ (४०।०)

avyayaḥ akṣayaḥ ||

41.0४१.०

भूतानाम् इत्युत्तरेण सम्बध्यते ॥ (४१।०)

bhūtānām ityuttareṇa sambadhyate ||

42.0४२.०

मृत्युयमादिभेदाश्चागमे ज्ञेयाः ॥ (४२।०)

mṛtyuyamādibhedāścāgame jñeyāḥ ||

43.0४३.०

सर्वतन्त्राणां सर्वकर्मणां तन्त्रशब्दः कर्मवचनोऽप्यस्ति यदुक्तं वस्तिस्तन्त्राणां कर्मणामित्यर्थः ॥ (४३।०)

sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti yaduktaṃ vastistantrāṇāṃ karmaṇāmityarthaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

ĀVDīp zu Ca, Sū., 12, 8.5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit