ĀVDīp zu Ca, Nid., 1, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
हेतोर्हेतुत्वं कार्ये भवतीति हेतुकार्यं व्याधिमाह अतस्त्रिविधा इत्यादि ॥ (१।०)
hetorhetutvaṃ kārye bhavatīti hetukāryaṃ vyādhimāha atastrividhā ityādi ||
न चात्र यथासंख्यम् एकरूपादपि हेतोस् त्रिविधव्याध्युत्पादात् ॥ (२।०)
na cātra yathāsaṃkhyam ekarūpādapi hetos trividhavyādhyutpādāt ||
अत्रापि त्रिविधवचनम् आनन्त्येऽपि रोगाणाम् आग्नेयत्वाद्यनतिक्रमोपदर्शनार्थम् ॥ (३।०)
atrāpi trividhavacanam ānantye'pi rogāṇām āgneyatvādyanatikramopadarśanārtham ||
आग्नेयाः पैत्तिकाः सौम्याः कफजाः वायव्याः वातजाः ॥ (४।०)
āgneyāḥ paittikāḥ saumyāḥ kaphajāḥ vāyavyāḥ vātajāḥ ||
यद्यपि प्रधानत्वेन वायव्या एव प्रथमं निर्देष्टुं युज्यन्ते तथापीह ज्वरे पित्तस्य प्रधानत्वाद् आग्नेयाभिधानम् ॥ (५।०)
yadyapi pradhānatvena vāyavyā eva prathamaṃ nirdeṣṭuṃ yujyante tathāpīha jvare pittasya pradhānatvād āgneyābhidhānam ||
आग्नेयसौम्यवायव्या इति समासेनैकैकस्माद् अप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगादेस् त्रिविधरोगोत्पत्तित्वं दर्शयति असमासे हि यथासंख्यमपि शङ्क्येत ॥ (६।०)
āgneyasaumyavāyavyā iti samāsenaikaikasmād apyasātmyendriyārthasaṃyogādes trividharogotpattitvaṃ darśayati asamāse hi yathāsaṃkhyamapi śaṅkyeta ||
अन्यथापि व्याधीनुक्तहेतुजान् आह द्विविधाश्चापरे इत्यादि ॥ (७।०)
anyathāpi vyādhīnuktahetujān āha dvividhāścāpare ityādi ||
राजसतामसानां च विच्छिद्य पाठेनेह तन्त्रे शारीरव्याध्यधिकारप्रवृत्ते ऽनधिकारत्वेनाप्रपञ्चनीयत्वं दर्शयति अभिधानं च राजसतामसयोरिह व्याधिकथनस्य न्यूनतापरिहारार्थम् ॥ (८।०)
rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīravyādhyadhikārapravṛtte 'nadhikāratvenāprapañcanīyatvaṃ darśayati abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathanasya nyūnatāparihārārtham ||
आगन्तवश्चाभिघातादिजा रोगा आग्नेयादिष्वेवान्तर्भवन्ति यतस्तत्रापि हि दोषप्रकोपो ऽव्यपदेश्यो ऽस्त्येव किंवा अपरे इति अप्रधानाः परो हि श्रेष्ठ उच्यते अप्रधानत्वे चोक्तैवोपपत्तिः ॥ (९।०)
āgantavaścābhighātādijā rogā āgneyādiṣvevāntarbhavanti yatastatrāpi hi doṣaprakopo 'vyapadeśyo 'styeva kiṃvā apare iti apradhānāḥ paro hi śreṣṭha ucyate apradhānatve coktaivopapattiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.