हितार्थम् अखिलं येन सृष्टं ब्रह्मादिकं जगत् । (१।१)

प्रणम्य तं पशुपतिं शिरसा सदसस्पतिम् । (१।२)

अर्थातिशयसम्पन्नं ज्ञानातिशयम् उत्तमम् । (१।३)

पञ्चार्थं क्रियते भाष्यं कौण्डिन्येनानुपूर्वशः ॥ (१।४)

आह वक्ष्यति भगवान् पञ्चार्थम् ॥ (२।१)

अथास्यादिसूत्रं किम् इति ॥ (३।१)

अत्रोच्यते अथातः पशुपतेः पाशुपतं योगविधिं व्याख्यास्यामः इति ॥ (४।१)

एतत् प्रथमसूत्रं शास्त्रादाव् उच्चार्यते ॥ (५।१)

तदनन्तरं पदविग्रहः क्रियते ॥ (६।१)

तदुपयोगिनं योगविधिं व्याख्यास्याम इति ॥ (७।१)

अष्टपदं सूत्रम् ॥ (८।१)

तत्र अथ अतः इति द्वे पदे नैपातिके ॥ (९।१)

पशुपतेर् इत्य् एतत् पदं परिग्रहार्थेनोच्चार्यते ॥ (१०।१)

पाशुपतम् इति तद्धितम् ॥ (११।१)

योगविधिम् इति सामासिकम् ॥ (१२।१)

वि आङ् इति द्वे पदे । (१३।१)

ख्यास्याम इत्य् आख्यातिकम् ॥ (१३।२)

आह किं प्रयोजनं पदविग्रहः क्रियते ॥ (१४।१)

तद् उच्यते अर्थप्रसिद्ध्यर्थम् ॥ (१५।१)

कस्माद् अर्थाप्रसिद्धिः पदानाम् ॥ (१६।१)

यस्मात् पृथगर्थानीह पदानि भवन्ति ॥ (१७।१)

यस्माद् एवं ह्य् आह ॥ (१८।१)

यथा विवृतगात्रो ऽपि शिरसि प्रावृतो नरः । (१९।१)

नाभिव्यक्तिं व्रजत्य् एवं सूत्रं विग्रहवर्जितम् ॥ (१९।२)

एवम् अर्थप्रसिद्ध्यर्थं पदविग्रहः क्रियते ॥ (२०।१)

आह उक्तः पदविग्रहः प्रयोजनं च ॥ (२१।१)

इदं तु वाच्यम् अथ शास्त्रादिः कः इति ॥ (२२।१)

अत्रोच्यते अथातः पशुपतेर् इत्य् एष तावच्छास्त्रादिः ॥ (२३।१)

तत्र शास्त्रं तन्त्रं ग्रन्थो विद्या च ॥ (२४।१)

ग्रन्थार्थयोस् तदधिगमोपायत्वात् ॥ (२५।१)

पारिमाण्यम् अथशब्दादिशिवान्तं प्रवचनम् ॥ (२६।१)

संख्या पञ्चाध्यायाः पञ्च ब्रह्माणि अधिकरणं च ॥ (२७।१)

अथशब्दातःशब्दव्याख्यानवचनस्नानशयनाद्युपदेशाच् च शिष्याचार्ययोः प्रसिद्धिः ॥ (२८।१)

कैवल्यगतानाम् अपि दुःखित्वदर्शनात् कार्यकारणप्रत्यक्षदर्शी विप्रत्वाद् उपायोपेयप्रत्यक्षदर्शित्वाच् च प्रश्नप्रतिवक्ता ऐश्वर्यावस्थश् चैव मुक्तत्वान् मनोऽमनःसंस्थश् च कामित्वाद् अतः सर्वाचार्यविशिष्टो ऽयम् आचार्य इति ॥ (२९।१)

तथा ब्राह्मणग्रहणात् स्त्रीप्रतिषेधाद् इन्द्रियजयोपदेशाच् च उक्तं हि । (३०।१)

बाधिर्यम् आन्ध्यम् अघ्रत्वं मूकता जडता तथा । (३०।२)

उन्मादः कौण्यं कुष्ठित्वं क्लैब्यं गुदावर्तपङ्गुता ॥ (३०।३)

आदिरहितः पट्विन्द्रियो ब्राह्मणः शिष्यः ॥ (३१।१)

स चान्यविशिष्टो ऽयं शिष्य इति ॥ (३२।१)

तथा देवादिभ्यश् च क्रीडाधर्मित्वात् क्रीडानिमित्ता ईश्वरप्रवृत्तिः ॥ (३३।१)

अनुग्रहार्था चाचार्यस्य प्रवचनवक्तृत्वे प्रवृत्तिः ॥ (३४।१)

तथा भजनचोदनप्रसादशिवत्वलिप्सोपदेशाद् दुःखान्तार्थिनः शिष्यस्येहोपसदनप्रवृत्तिः ॥ (३५।१)

न तु धर्मार्थकामकैवल्यार्थात्रेति ॥ (३६।१)

तथा कामित्वाद् इन्द्रकौशिकादिभ्यश् चाचार्यो दिव्यो निरतिशयक्रीडैश्वर्यस्वाभाव्याद् इत्य् अर्थः ॥ (३७।१)

चोदनोपसदनसंस्कारवश्यादिदुःखैर् अभिभूतत्वाच् चादिव्या इन्द्रकौशिकाद्याः शिष्या इति ॥ (३८।१)

तथा शिष्टप्रामाण्यात् कामित्वाद् अजातत्वाच् च मनुष्यरूपी भगवान् ब्राह्मणकायम् आस्थाय कायावतरणे अवतीर्ण इति ॥ (३९।१)

तथा पद्भ्याम् उज्जयिनीं प्राप्तः । (४०।१)

कस्मात् । (४०।२)

शिष्टप्रामाणत् चिह्नदर्शनश्रवणाच् च । (४०।३)

अत्याश्रमप्रसिद्धं लिङ्गमास्थाय प्रवचनम् उक्तवान् भस्मस्नानशयनानुस्नाननिर्माल्यैकवासोग्रहणाद् अधिकरणप्रसिद्ध्यर्थं च स्वशास्त्रोक्ते आयतने शिष्यसम्बन्धार्थं शुचौ देशे भस्मवेद्यामुषितः । (४०।४)

अतो रुद्रप्रचोदितः कुशिकभगवान् अभ्यागत्याचार्ये परिपूर्णपरितृप्त्याद्युत्कर्षलक्षणानि विपरीतानि चात्मनि दृष्ट्वा पादाव् उपसंगृह्य न्यायेन जातिं गोत्रं श्रुतम् अनृणत्वं च निवेदयित्वा कृतक्षणम् आचार्यं काले वैद्यवद् अवस्थितम् आतुरवद् अवस्थितः शिष्यः पृष्टवान् भगवन् किम् एतेषाम् आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वदुःखानाम् ऐकान्तिको ऽत्यन्तिको व्यपोहो ऽस्त्य् उत नेति । (४०।५)

अथोक्तपरिग्रहाधिकारलिप्सासु परापदेशेनोपदेशे सच्छिष्यसाधकपाठप्रसिद्ध्यर्थं कारणपदार्थाधिगमार्थं चात्मनि परापदेशं कृत्वा भगवान् एवोक्तवान् अथेति । (४०।६)

अत्र पूर्वप्रकृतापेक्षायाम् अथशब्दः । (४०।७)

कथम् । (४०।८)

शिष्येणोदीरितं पूर्वं प्रश्नम् अपेक्ष्योक्तवान् अथेति । (४०।९)

एवम् अयम् अथशब्दः पृष्टप्रतिवचनार्थो ऽस्ति । (४०।१०)

स दुःखान्त इत्य् अर्थः । (४०।११)

आह किं परीक्षिताय शिष्याय दुःखान्तः प्रतिज्ञातः उतापरीक्षितायेति । (४०।१२)

उच्यते परीक्षिताय । (४०।१३)

यस्माद् आह इति । (४०।१४)

अत्र अतःशब्दः शिष्यगुणवचने । (४०।१५)

यस्माद् अयं ब्रह्मावर्तदेशजः कुलजः पट्विन्द्रियो विविदिषादिसम्पन्नः शिष्यः । (४०।१६)

पूर्वं चात्रार्थतो ऽतः शब्दो द्रष्टव्यः । (४०।१७)

अथ स दुःखान्तः कुतः प्राप्यते केन वाभ्युपायेनेति । (४०।१८)

तद् उच्यते पशुपतेः । (४०।१९)

प्रसादाद् इति वाक्यशेषः । (४०।२०)

अत्र पशूनां पतिः ॥ (४०।२१)

पशुपतिः । (४१।१)

अत्र पशवो नाम सिद्धेश्वरवर्जं सर्वे चेतनावन्तः । (४१।२)

कार्यकरणाञ्जना निरञ्जनाश् च पशवः । (४१।३)

आह किं तेषां पशुत्वम् । (४१।४)

उच्यते अनैश्वर्यं बन्धः । (४१।५)

कारणशक्तिसन्निरोधलक्षणम् अस्वातन्त्र्यम् अनैश्वर्यं बन्धो ऽनाडिः । (४१।६)

बन्धगुण इत्य् उपचर्यते । (४१।७)

तत् कथंलक्षणम् इति चेत् । (४१।८)

तद् उच्यते पश्यनात् पाशनाच् च पशवः । (४१।९)

तत्र पाशा नाम कार्यकरणाख्याः कलाः । (४१।१०)

ताश् च कला उपरिष्टाद् वक्ष्यामः । (४१।११)

ताभिः पाशिताः बद्धाः संनिरुद्धाः शब्दादिविषयपरवशाश् च भूत्वावतिष्ठन्ते इत्य् अतो ऽवगम्यते ऽस्वातन्त्र्यम् अनैश्वर्यं बन्धः । (४१।१२)

कार्यकरणरहितस्य पशुत्वं निवर्तत इति चेत् । (४१।१३)

तद् उच्यते संहृतानाम् अपि पुनः पुनः संबन्धग्रहणाच्छास्त्रे । (४१।१४)

किं चान्यत् । (४१।१५)

पश्यनाच् च पशवः । (४१।१६)

यस्माद् विभुत्वे ऽपि चित्समवेतत्वे ऽपि च शरीरमात्रम् एव पश्यन्त्य् उपलभन्ति च न बहिर्द्धानि । (४१।१७)

कार्यकरणरहिताश् च न कार्यकरणं प्रतिपद्यते त्यजन्ति वा । (४१।१८)

धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनाद्यपेक्षितत्वाच् च । (४१।१९)

अतः सुष्ठूक्तं पश्यनात् पाशनाच् च पशवः । (४१।२०)

यस्माद् उक्तं सांख्ययोगेन ये मुक्ताः सांख्ययोगेश्वराश् च ये । (४१।२१)

ब्रह्मादयस् तिर्यगन्ताः सर्वे ते पशवः स्मृताः ॥ (४१।२२)

पतिः कस्मात् । (४२।१)

आप्ति पाति च तान् पशून् इत्य् अतः पतिर् भवति । (४२।२)

तान् केनाप्नोति केन रक्षति । (४२।३)

ततो विभुशक्त्या । (४२।४)

यस्मात् तत्रापि शक्तिम् अस्यानन्तां नातिवर्तन्ते । (४२।५)

विप्रत्वाच् चास्यानन्ता ज्ञानशक्तिः अपरिमिता । (४२।६)

तया अपरिमितया अपरिमितान् एव प्रत्यक्षान् पशून् आप्नोतीति पतिः । (४२।७)

तथा पालयतीति प्रभुशक्तिः । (४२।८)

कस्मात् । (४२।९)

तच्छन्दात् तेषां प्रवृत्तिनिवृत्तिः स्थितिर् इष्टानिष्टस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिप्राप्तिर् भवति । (४२।१०)

तत्परिदृष्टानां तत्प्रचोदितानां चेत्य् अर्थः । (४२।११)

एवं ॥ (४२।१२)

पशुपतेर् इति कार्यकारणयोः प्रसादस्य चोद्देशः । (४३।१)

तस्मात् प्रसादात् स दुःखान्तः प्राप्यते । (४३।२)

न तु ज्ञानवैराग्यधर्मैश्वर्यत्यागमात्राद् इत्य् अर्थः । (४३।३)

आह कुत्रस्थस्य कदा कीदृशस्य वा स भगवान् प्रसीदतीति । (४३।४)

उच्यते यदानेन तु तत् प्राप्तं भवति । (४३।५)

आह किं तद् इति । (४३।६)

उच्यते पाशुपतम् अत्र पशुपतिनोक्तं परिगृहीतं पशुपतिम् अधिकृत्य चारभ्यत इति पाशुपतम् । (४३।७)

यथा वैष्णवं मानसम् इति । (४३।८)

किं तद् इति । (४३।९)

उच्यते योगम् । (४३।१०)

अत्रात्मेश्वरसंयोगो योगः । (४३।११)

स पुनः पुरुषस्याध्ययनादिनैमित्तिकत्वाद् अन्यतरकर्मजः स्थाणुश्येनवत् । (४३।१२)

चोदनाध्ययनादिवचनाद् मेषवद् उभयकर्मजः । (४३।१३)

यस्मात् सति विभुत्वे अनधिकारकृतत्वाद् वियोगस्य । (४३।१४)

वियुक्तस्यैव च संयोग उपदिश्यते । (४३।१५)

विषयरक्तविरक्तवत् क्रियायोगे । (४३।१६)

इह तु समाधिलक्षणे योगे संनियम इति । (४३।१७)

आह किं परिज्ञानमात्राद् एव तद्योगः प्राप्यते । (४३।१८)

उच्यते । (४३।१९)

यस्माद् आह तत्प्राप्तौ विधिं व्याख्यास्यामः । (४३।२०)

अत्र योगस्य विधिः योगविधिर् इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः । (४३।२१)

अत्र सूक्ष्मस्थूलसबाह्याभ्यन्तरसलक्षणविलक्षणक्रियासु विधिसंज्ञा यज्ञविधिवत् । (४३।२२)

न तु सेनावनादिवत् । (४३।२३)

कस्मात् । (४३।२४)

क्रियाणां क्षणिकानां समुदायासम्भवात् । (४३।२५)

यद्य् एवं विधिः कस्मात् । (४३।२६)

विधायकत्वाद् विधिः । (४३।२७)

उपायोपेयभावाच् च । (४३।२८)

विधिम् इति कर्म । (४३।२९)

एव सदुःखान्तः कार्यं कारणं योगो विधिर् इति पञ्चैव पदार्थाः समासत उद्दिष्टाः । (४३।३०)

ते व्याख्येयाः । (४३।३१)

व्याख्यानम् एतेषां विस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनानि । (४३।३२)

तस्माद् अन्यद् व्याख्येयम् अन्यद् व्याख्यानम् ॥ (४३।३३)

यस्माद् आह व्याख्यास्यामः ॥ (४४।०)

अत्र विः विस्तरे विभागे विशेषे च भवति ॥ (४५।०)

तत्र विस्तर इति प्रत्यक्षानु ॥ (४६।०)

मानाप्तवचनम् इति प्रमाणान्य् अभिधीयन्ते । (४७।१)

तत्र प्रत्यक्षं द्विविधम् इन्द्रियप्रत्यक्षम् आत्मप्रत्यक्षं च । (४७।२)

इन्द्रियप्रत्यक्षम् इन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धघटाहाः व्याख्यानतापमूत्रपुरीषमांसलवणप्राणायामैः सिद्धम् । (४७।३)

आत्मप्रत्यक्षं तदुपहारकृत्स्नतपोदुःखान्तादि वचनात् सिद्धम् । (४७।४)

यथा प्रस्थेन मितो व्रीहिः प्रस्थः । (४७।५)

परमार्थतस् त्व् इन्द्रियार्थसम्बन्धव्यञ्जकसामग्र्यं धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनाद्यनुगृहीतं सत्प्रमाणम् उत्पद्यते । (४७।६)

आत्मप्रत्यक्षं तु चित्तान्तःकरणसम्बन्धसामग्र्यम् । (४७।७)

अनुमानम् अपि प्रत्यक्षपूर्वकं चित्तात्मान्तःकरणसम्बन्धसामग्र्यं च धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनादिस्मृतिहेतुकम् उत्पत्त्यनुग्रहतिरोभावकालादि । (४७।८)

तैश् चोत्तरसृष्टिकर्तृत्वम् अनुमीयते कारणस्य । (४७।९)

अतो नोत्सूत्रम् । (४७।१०)

तच् च द्विविधं दृष्टं सामान्यतोदृष्टं च । (४७।११)

तत्र दृष्टम् अपि द्विविधं पूर्ववच्छेषवच् च । (४७।१२)

तत्र पूर्वदृष्टो ऽयं षडङ्गुलीयकः स एवेति पूर्ववत् । (४७।१३)

विषाणादिमात्रदर्शनाद् गौर् इति शेषवत् । (४७।१४)

सामान्यतोदृष्टम् अपीह गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिं दृष्ट्वा चास्यादित्यादिगतिप्रसिद्धिः । (४७।१५)

त्रैकाल्ये ऽप्य् अर्थाधिगमे निमित्तं प्रमाणम् । (४७।१६)

आगमो नाम आ महेश्वराद् गुरुपारम्पर्यागतं शास्त्रम् । (४७।१७)

आगमो ऽलौकिकादिव्यवहारहेतुर् आचक्षितः स्मृतः । (४७।१८)

रुद्रः प्रोवाच वचनात् सिद्धिः । (४७।१९)

एष्व् एवोपमानार्थापत्तिसम्भवाभावैतिह्यप्रतिभादीनां व्याख्यायमानानाम् अन्तर्भावः । (४७।२०)

एवम् एतानि त्रीणि प्रमाणानि । (४७।२१)

प्रमापयिता भगवांश् चोदकः । (४७।२२)

प्रमाता पुरुषः । (४७।२३)

प्रमेयाः कार्यकारणादयः पञ्च पदार्थाः । (४७।२४)

प्रमितिः संवित् । (४७।२५)

संवित् संचिन्तनं सम्बोधो विद्याभिव्यक्तिर् इत्य् अर्थः । (४७।२६)

उद्देशनिर्देशाधिगमाच् च विर् विस्तरे भवति । (४७।२७)

विभागो नाम पदपदार्थसूत्रप्रकरणाध्यायाद्यसंकरः । (४७।२८)

विशेषो नाम साध्यसाधनव्यतिरेकः ॥ (४७।२९)

आङ् इति व्याख्यामर्यादायां भवति ॥ (४८।०)

पदात् पदं सूत्रात् सूत्रं प्रकरणात् प्रकरणम् अध्यायाद् अध्यायम् आ बोधाद् आ परिसमाप्तेर् इति मर्यादावस्थस्यैव च वक्ष्यामः ॥ (४९।०)

ख्या प्रकथने ॥ (५०।०)

प्रतीताप्रतीताभिः संज्ञाभिः वेदादिविहिताभिव्यतिरेकेण च व्याख्यास्यामः ॥ (५१।०)

स्या इत्य् एष्ये काले ॥ (५२।०)

यावद् अयम् आचार्यो गृहस्थादिभ्यो ऽभ्यागतं पूर्वम् अतःशब्दात् परीक्षितं ब्राह्मणं व्रतोपवासाद्यं महादेवस्य दक्षिणस्यां मूर्तै सद्योजातादिसंस्कृतेन भस्मना संस्करोति उत्पत्तिलिङ्गव्यावृत्तिं कृत्वा मन्त्रश्रावणं च करोति तावद् एष्यः कालः क्रियते ॥ (५३।०)

म इति प्रतिज्ञायां भवति ॥ (५४।०)

उत्थानादिगणे सम्यग्व्वावस्थितस्य व्याख्येयव्याख्यानयोर् भगवान् एव क्रमशो वक्ता ॥ (५५।०)

स्थूलोपायपूर्वकत्वात् सूक्ष्मविधेयाधिगमस्य पूर्वाश्रमनियमप्रतिषेधार्थम् अत्याश्रमयमनियमप्रसिद्ध्यर्थं च विधिः प्रथमं व्याख्यायते ॥ (५६।०)

इत्य् अत्रायं पदार्थोपन्यासः परिसमाप्त इति ॥ (५७।०)

अत्राह प्रतिपन्नांशो यथाविधि प्रथमं व्याख्यायते ॥ (५८।०)

इदम् इदानीं चिन्त्यम् ॥ (५९।०)

अथास्य कश् चादिः किं मध्यं को ऽन्तः कत्यङ्गो वा विधिर् इति ॥ (६०।०)

तद् उच्यते भस्मनाद्यो निन्दामध्यो मूढान्तश् च विधिः ॥ (६१।०)

स च त्र्यङ्गो दानयजनतपोऽङ्ग इति ॥ (६२।०)

तत् कथम् अवगम्यते यस्माद् इदम् आरभ्यते ॥ (६३।०)