इति ॥ (१।०)

एवं कुर्वन् सर्वज्ञो ऽस्यासंमोहं ज्ञापयति ॥ (२।०)

उक्तम् । (३।१)

कार्यकरणाञ्जनेभ्यो निरञ्जनेभ्यश्च सर्वपुरुषेभ्यः । (३।२)

अप्राप्तान्तं पुरुषं यो ऽभ्यधिकं वर्णयेत् स बुधः ॥ (३।३)

आह गतं यद् गन्तव्यम् ॥ (४।०)

अथ किमयमुपचारः ॥ (५।०)

उच्यते न ॥ (६।०)

अपरिज्ञानान् नास्माकं योगनिष्ठं तन्त्रम् ॥ (७।०)

अपितु तत्कैवल्यव्यतिरिक्तोऽपि सर्वज्ञेनोच्यते ॥ (८।०)

अप्रमादाद् गच्छेद् दुःखानाम् अन्तमीशप्रसादात् ॥ (९।०)

अत्र प्रमादशब्दो ऽनागतानवधानगतत्वं पारतन्त्र्यं च ख्यापयतीत्यर्थः ॥ (१०।०)

तदङ्कुरपरिरक्षणवद् अनागतकालप्रतीकारकरणेन चैवायम् अप्रमादीशब्दो द्रष्टव्यः ॥ (११।०)

तस्माद् युक्तेनैवाप्रमादिना स्थेयम् ॥ (१२।०)

तथा वर्तमानेन माहेश्वरमैश्वर्यं प्राप्तमेवेत्युक्तम् ॥ (१३।०)

गच्छेद् इति गतिः प्राप्तिर्भवति ॥ (१४।०)

गम्ﾱ सृप्ﾱ गतौ ॥ (१५।०)

प्राप्नोतीत्यात्मेति पत्त्रपाण्डुताफलपाकवत् ॥ (१६।०)

कथम् ॥ (१७।०)

तस्मिन्नेव प्रवर्ततो यो ऽयं दुःखापोहो गुणस्तत्रेयं गतिरिति संज्ञा क्रियत इत्यर्थः ॥ (१८।०)

दुःखानाम् इत्यत्र प्रसिद्धानि दुःखान्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानि ॥ (१९।०)

तत्राध्यात्मिकं द्विविधं दुःखं शारीरं मानसं च ॥ (२०।०)

तत्र मनसि भवं मानसं क्रोधलोभमोहभयविषादेर्ष्यासूयाद्वेषमदमानमात्सर्यारत्याद्यविशेषदर्शनादिनिमित्तं तद् दुःखम् ॥ (२१।०)

तथा शारीरमपि शिरोरोगदन्तरोगाक्षिरोगज्वरप्रतिमत्स्यातिसारकासश्वासोदरामयादिनिमित्तोत्पन्नं दुःखम् ॥ (२२।०)

तथान्यदपि पञ्चविधं दुःखं भवति ॥ (२३।०)

तद्यथा गर्भजन्माज्ञानजरामरणम् इति ॥ (२४।०)

तत्र गर्भे तावद् यदायं पुरुषो मातुरुदरे न्यस्तगात्रः खण्डशकटस्थ इव पुमान् नियमश्रमम् अनुभवमानो ऽवकाशरहितः आकुञ्चनप्रसारणादिष्व् अपर्याप्तावकाशः सर्वक्रियासु निरुद्ध इत्येवम् अद्वारके अन्धतमसि मूढो बन्धनस्थ इव पुमान् अवश्यं समनुभवति ॥ (२५।०)

कस्मात् ॥ (२६।०)

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च न तु कार्यकरणानि ॥ (२७।०)

कस्मात् ॥ (२८।०)

अचेतनावादभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च ॥ (२९।०)

तथा जन्मदुःखमपि ॥ (३०।०)

यदायं पुरुषो जायमानः पुरीषपङ्कमग्नवदनो मूत्रधाराभिर् अभिषिच्यमानो देहे संवृतद्वारके योनिनिःसरणसंकटे ऽत्यर्थं पीड्यमानो ऽस्थिमर्मबन्धनैः प्रघृष्यमाणो विक्रोशन् निनदंश् च जायते ॥ (३१।०)

पश्चात् पुनस्तस्यानुचितेन बाह्येन वायुना जननावर्तेन स्पृष्टस्य तीव्रं दुःखमभिव्यज्यते ॥ (३२।०)

राजपुष्टकादिवत् ॥ (३३।०)

तेन चास्य जात्यन्तरादिस्मृतिहेतुसंस्कारलोपो भवति ॥ (३४।०)

एव जन्मदुःखं पुरुष एवानुभवति ॥ (३५।०)

कस्मात् ॥ (३६।०)

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च ॥ (३७।०)

न तु कार्यकरणानि ॥ (३८।०)

कस्मात् ॥ (३९।०)

अचेतनत्वाद् अभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च ॥ (४०।०)

तथा अज्ञानदुःखमपि अहंकारसत्कृतगात्रो न जानन् को ऽहं कुतोऽहं कस्याहं केन वा बन्धनेन बद्धोऽहमिति किं कारणं किमकारणं किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं किं पेयं किमपेयं किं सत्यं किमसत्यं किम् ज्ञानं किमज्ञानम् इत्यज्ञानदुःखं पुरुष एवानुभवति ॥ (४१।०)

कस्मात् ॥ (४२।०)

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च ॥ (४३।०)

न तु कार्यकरणानि ॥ (४४।०)

कस्मात् ॥ (४५।०)

अचेतनत्वाद् अभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च ॥ (४६।०)

तथा जरादुःखमपि ॥ (४७।०)

यदायं पुरुषो जराजर्जरितः कृशशरीरः शिथिलीकृतनयनकपोलनासिकाभ्रूदशनावरणः क्रौञ्चजानुरिव निर्विण्णो ऽक्षिदूषिकादिष्वपकर्षणादिष्व् असमर्थो विहंग इव लूनपक्षो लङ्घनप्लवनधावनादिष्व् असमर्थः पूर्वातीतानि भोगव्यायामशिल्पकर्माण्य् अनुस्मरमाणः स्मृतिवैकल्यम् आपन्नो ऽवश्यं क्लेशमनुभवति ॥ (४८।०)

कस्मात् ॥ (४९।०)

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च ॥ (५०।०)

न तु कार्यकरणाणि ॥ (५१।०)

कस्मात् ॥ (५२।०)

अचेतनत्वाद् अभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च ॥ (५३।०)

तथा मृत्युदुःखमपि ॥ (५४।०)

यदायं पुरुषो मरणसमये श्लथकरणः शिरोधरम् अवलम्बमानः श्वासनोच्छ्वसनतत्परः खुरुखुरायमाणकण्ठः स्वोपार्जितमणिकनकधनधान्यपत्नीपुत्रपशुसंघातः कस्य भविष्यतीत्य् अनुतप्यमानः विषयाननु दोदूयमानः सलिलादि याचमानो विरक्तवदनो मर्मभिश् छिद्यमानैर् अवश्यं क्लेशमनुभवति ॥ (५५।०)

कस्मात् ॥ (५६।०)

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च ॥ (५७।०)

न तु कार्यकरणानि ॥ (५८।०)

कस्मात् ॥ (५९।०)

अचेतनत्वाद् अभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च ॥ (६०।०)

उक्तं हि । (६१।१)

गर्भे प्रविशन् दुःखं निवसन् दुःखं विनिष्क्रमन् दुःखम् । (६१।२)

जातश्च दुःखम् ऋच्छति तस्मादपुनर्भवः श्रेयान् ॥ (६१।३)

इति ॥ (६२।०)

तथान्यदपि पञ्चविधं दुःखं भवति ॥ (६३।०)

तद्यथा इहलोकभयं परलोकभयम् अहितसंप्रयोगः हितविप्रयोगः इच्छाव्याघातश्चेति ॥ (६४।०)

तथान्यदपि त्रिविधं दुःखं भवति ॥ (६५।०)

आध्यात्मिकमज्ञानं पुरुषे आधिभौतिकं विषयित्वम् आधिदैविकं च पशुत्वं त्रिविधम् अपरं प्राहुः ॥ (६६।०)

इत्येवमादीनि बाधनाया अप्रीतिफलाया जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानीत्युपचर्यन्ते ॥ (६७।०)

आह चरणाधिकारे ऽनतिप्रसादाद् अशिवत्वसंज्ञके सर्वाण्य् अनतिप्रसादबीजत्वात् कुतो नात्यन्तनिवृत्तानि भवन्ति ॥ (६८।०)

कस्मात् ॥ (६९।०)

संहारं प्राप्तस्य निगडमुक्ताधिकारवन् मुक्ताव् अतिशयितगुणप्राप्त्यर्थम् उच्यते गच्छेद् दुःखानामन्तम् ॥ (७०।०)

दुःखानाम् अत्यन्तं परमापोहो गुणावाप्तिश्च परं भवतीति ॥ (७१।०)

तदुभयमपि इत एव भवतीति ॥ (७२।०)

तदाह ईशप्रसादात् ॥ (७३।०)

अत्रेश इत्येतद् भगवतो नामधेयम् ॥ (७४।०)

ईशः कस्मात् ॥ (७५।०)

विद्यादिकार्यस्येशनादीशः ॥ (७६।०)

प्रसादो नाम सम्प्रदानेच्छा ॥ (७७।०)

तस्मात् प्रसादात् सर्वदुःखापोहो गुणावाप्तिश् चदिम् उपाध्यन्तरात् परपरिवादादिवचनात् शुद्धिरिव युगपदित्यर्थः ॥ (७८।०)

एवम् अयम् अथशब्दः ॥ (७९।०)

पशुपतेर् इत्युद्दिष्टयोर् दुःखान्तप्रसादयोर् गच्छेद् दुःखानाम् अन्तमीशप्रसादादिति दुःखान्तं परिसमाप्तमिति ॥ (८०।०)

एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् ॥ (८१।०)