अत्र महान् इत्य् अभ्यधिकत्वे ॥ (१।१)

सर्वक्षेत्रज्ञानाम् अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् च भवतीत्य् अभ्यधिकः ॥ (२।१)

ऋषिर् विप्रः अधिपतिः ॥ (३।१)

सदाशिवत्वम् अभ्यधिकत्वं च प्रवक्ष्यामः ॥ (४।१)

अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम् ॥ (५।१)

क्रीडाधर्मित्वात् ॥ (६।१)

अग्न्युष्णत्ववत् ॥ (७।१)

क्रीडावान् एव भगवान् विद्याकलापशुसंज्ञकं त्रिविधम् अपि कार्यम् उत्पादयति अनुगृह्णाति तिरोभावयति च ॥ (८।१)

उक्तं हि । (९।१)

अप्रचोद्यः प्रचोद्यैस् तु कामकारकरः प्रभुः । (९।२)

क्रीडते भगवान् लोकैर् बालः क्रीडनकैर् इव ॥ (९।३)

देवस्य इति षष्ठी ॥ (१०।०)

स्वस्वामिभावः सम्बन्धः ॥ (११।०)

परिग्रहार्थम् एवाधिकुरुते ॥ (१२।०)

अत्र दक्षिणेति दिक्प्रतिविभागे भवति ॥ (१३।०)

आदित्यो दिशो विभजति ॥ (१४।०)

दिशश् च मूर्तिं विभजन्ति ॥ (१५।०)

मूर्तिनाम यद् एतद् देवस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थितेनोदङ्मुखेनोपान्ते यद् रूपम् उपलभ्यते वृषध्वजशूलपाणिनन्दिमहाकालोर्ध्वलिङ्गादिलक्षणं यद् वा लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते महादेवस्यायतनम् इति तत्रोपस्थेयम् ॥ (१६।०)

दक्षिणामूर्तिग्रहणात् पूर्वोत्तरपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेधः ॥ (१७।०)

मूर्तिनियोगाच् च मूर्त्यभावे नियमलोपः ॥ (१८।०)

भैक्ष्यानुपयोगान् निर्घातानाम् उक्तत्वाच् चेत्य् अर्थः ॥ (१९।०)

विधिर् इत्य् उपदिष्टानाम् अर्थानां भस्मस्नानोपदेशाद् अप्सु स्नानादीनां प्रतिषेधः ॥ (२०।०)

भस्मशयनोपदेशाद् विषयशयनादीनां प्रतिषेधः ॥ (२१।०)

आयतने वसत्य् अर्थोपदेशाच् छेषवसत्यर्थप्रतिषेधः ॥ (२२।०)

हसिताद्युपदेशाच् छेषोपहारप्रतिषेधः ॥ (२३।०)

निर्माल्योपदेशात् प्रत्यग्राणां माल्यानां प्रतिषेधः ॥ (२४।०)

भस्मनिर्माल्यलिङ्गोपदेशाच् छेषलिङ्गप्रतिषेधः ॥ (२५।०)

महादेवग्रहणाद् अन्यदेवताभक्तिप्रतिषेधः ॥ (२६।०)

दक्षिणामूर्तिग्रहणात् पूर्वपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेधः ॥ (२७।०)

एवं दक्षिणामूर्तिर् इत्य् उक्ते अस्य ब्राह्मणस्य पूर्वप्रसिद्धा नियमा नियमैः प्रतिषिध्यन्ते ॥ (२८।०)

कीलकप्रतिकीलकवत् पुराणोदकनवोदकवच् चेति ॥ (२९।०)

अत्रेदं भस्मप्रकरणं समाप्तम् ॥ (३०।०)

आह नियमाभिधानाद् एव हि संशयः ॥ (३१।०)

यत्र यमास् तत्र नियमाः ॥ (३२।०)

मिथुनम् एवैतद् यस्मात् ॥ (३३।०)

अतो न संशयः ॥ (३४।०)

यमा अस्मिन् तन्त्रे के चिन्त्यन्ते ॥ (३५।०)

उच्यते प्रसिद्धा यमाः अहिंसादय इति ॥ (३६।०)

अत्र त्व् अन्येषाम् ॥ (३७।०)

अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यासंव्यवहारकौ । (३८।१)

अस्तेयम् इति पञ्चैते यमा वै संप्रकीर्तिताः ॥ (३८।२)

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचम् आहारलाघवम् । (३९।१)

अप्रमादश् च पञ्चैते नियमाः संप्रकीर्तिताः ॥ (३९।२)

तद्वद् अस्माकं न भवति ॥ (४०।०)

कस्मात् ॥ (४१।०)

नियमनिवृत्तिदर्शनात् ॥ (४२।०)

अस्मिन् हि तन्त्रे कालान्तरिता नियमा निवर्तन्ते ॥ (४३।०)

कथम् आ देहपाताद् यमानां न निवृत्तिर् अस्ति ॥ (४४।०)

कस्मात् ॥ (४५।०)

हिंसादिदोषात् ॥ (४६।०)

तस्माद् अहिंसाद्या दश सर्वे ते यमाः प्रत्यवगन्तव्यः ॥ (४७।०)

आह यद्य् एवं निगमनिवृत्तौ भ्रष्टनियमस्य पतनप्रसङ्गः ॥ (४८।०)

उच्यते अवसितप्रयोजनत्वान् न पतनप्रसङ्गः ॥ (४९।०)

किंच यमानां प्राधान्यात् ॥ (५०।०)

उक्तं हि पतति नियमवान् यमेष्व् असक्तो न तु यमवान् नियमालसो ऽवसीदेत् ॥ (५१।०)

इति यमनियमौ समीक्ष्य बुद्ध्या यमबहुलेष्व् अतिसंदधीत बुद्धिम् ॥ (५२।०)

तस्मान् न पतनप्रसङ्गः ॥ (५३।०)

अतः प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः ॥ (५४।०)

आह किं प्रसिद्धा इति कृत्वा गृह्यन्ते आहोस्विच् छक्यम् एतेषां यमानां सर्वज्ञोक्तशास्त्रतः सद्भावो वक्तुम् ॥ (५५।०)

उच्यते यद्य् अन्यत्र प्रसिद्धा इति क्व ॥ (५६।०)

तत्र चिन्त्यते ॥ (५७।०)

कस्मात् ॥ (५८।०)

कृतोपदेशात् ॥ (५९।०)

यस्मादुक्तं सूत्रतःकृतम् इत्यत्र ॥ (६०।०)

कृताप्रतिषेधा कृत्स्ना हिंसा तन्त्रे प्रतिषिद्धा द्रष्टव्येत्यर्थः ॥ (६१।०)

सा च हिंसा त्रिविधा भवति ॥ (६२।०)

दुःखोत्पादनम् अण्डभेदः प्राणनिर्मोचनमिति ॥ (६३।०)

तत्र दुःखोत्पादनं नाम क्रोशनतर्जनताडननिर्भर्त्सनादिबहुभेदोऽपि चतुर्विधस्यापि भूतग्रामस्य मनोवाक्कायकर्मभिर् अभिद्रोहो न कर्तव्यः ॥ (६४।०)

एवम् अहिंसा भवत्येतेषां जन्तूनाम् ॥ (६५।०)

अण्डभेदो नाम दाहतापधूमोपरोधपरिहारार्थम् अग्निकरणादानसम्प्रदानप्रतिनिधानसंधुक्षणादीनि न कुर्यात् नैव कारयेत् ॥ (६६।०)

तथा प्राणनिर्मोचनं नाम वस्त्रशिक्यभस्माधारभैक्ष्यभाजनादीनि मुहुर्मुहुर् विवेचयितव्यानि ॥ (६७।०)

कस्मात् ॥ (६८।०)

प्राणिनो हि सूक्ष्मचारिणः क्षिप्रम् एव विलयं प्रयान्ति ॥ (६९।०)

तस्मात् सूक्ष्मैर् अङ्गपवित्रैः पक्ष्मचामरतालवृन्तैर् वस्त्रान्तरैर् वा मुहुर्मुहुर् विग्रन्थोदकेन वा ॥ (७०।०)

हरितेषु तृणेषु न संसिक्ते भूप्रदेशे भवति ॥ (७१।०)

वसन्तग्रीष्महैमान्तिकान् अष्टौ मासान् भिक्षुर् विचक्रमेत् ॥ (७२।०)

दयार्थं सर्वभूतानाम् एकत्र वर्षासु वसेत् ॥ (७३।०)

वर्षाभेदं तु यः कुर्याद् ब्राह्मणो योगदीक्षितः । (७४।१)

प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात् प्रमुच्यते ॥ (७४।२)

शारीरं दृश्यते यत्र भयं कस्यांचिद् आपदि । (७५।१)

दुर्दिने राष्ट्रभङ्गे वा वर्षास्वपि व्यतिक्रमेत् ॥ (७५।२)

नासूर्यं च व्रजेन्मार्गं नादृष्टां भूमिम् आक्रमेत् । (७६।१)

परिपूनाभिरद्भिश्च नित्यं कुर्यात् प्रयोजनम् ॥ (७६।२)

संवत्सरकृतं पापं मत्स्यबन्धस्य यद् भवेत् । (७७।१)

एकाहात् तदवाप्नोति अपूतजलसंग्रही ॥ (७७।२)

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । (७८।१)

सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ (७८।२)

हिंसकास्तु निवर्तन्ते ब्रह्मत्वमपि ये गताः । (७९।१)

तस्माद् अपूतमुदकं नोपयुञ्जीत योगवित् ॥ (७९।२)

अथ नष्टे पवित्रे च गृह्णीयात् त्रिषु वै सकृत् । (८०।१)

नदीप्रस्रवणे चैव गृहस्थेषु च साधुषु ॥ (८०।२)

काण्डानि यानि गृह्यन्ते कन्दाश्चैव प्ररोहिणः । (८१।१)

बीजानि चैव पक्वानि सर्वाण्येतानि वर्जयेत् ॥ (८१।२)

यदा न कुर्याद् द्रोहं च सर्वभूतेषु दारुणम् । (८२।१)

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ (८२।२)

यो न हिंसति भूतानि स्थावराणि चराणि च । (८३।१)

आत्मानमिव सर्वाणि सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (८३।२)

न यज्ञदानैर्न तपोऽग्निहोत्रैर्न ब्रह्मचर्यैर् न च सत्यवाक्यैः । (८४।१)

न वेदविद्याध्ययनैर् व्रतैर्वा प्राप्यं फलं यद्य् अहिंसकस्य ॥ (८४।२)

यो दद्यात् काञ्चनं मेरुं कृत्स्नां चैव वसुंधराम् । (८५।१)

समुद्रं रत्नपूर्णं वा न तुल्यं स्यादहिंसया ॥ (८५।२)

इत्येवम् अहिंसा तन्त्रे सिद्धा ॥ (८६।०)

तथा ब्रह्मचर्यं च तन्त्रे सिद्धम् ॥ (८७।०)

कस्मात् ॥ (८८।०)

स्त्रीप्रतिषेधात् इन्द्रियजयोपदेशाच् च त्रयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्तम् ॥ (८९।०)

विशेषेण तु जिह्वोपस्थयोरिति ॥ (९०।०)

अत्राह विशेषग्रहणं किंप्रयोजनम् ॥ (९१।०)

त्रयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्त्वा जिह्वोपस्थयोर् विशेषग्रहणं किंप्रयोजनं क्रियते ॥ (९२।०)

उच्यते प्रधानत्वात् ॥ (९३।०)

तन्मूलत्वादितरप्रवृत्तेः ॥ (९४।०)

तन्मूला हीतरेषां प्रवृत्तिर्भवति ॥ (९५।०)

कथम् ॥ (९६।०)

जिह्वेन्द्रियविषये उपस्थेन्द्रियविषये वा सक्तः त्रयोदशभिः प्रवर्तते ॥ (९७।०)

अत एतदुक्तं विशेषेण जिह्वोपस्थयोरिति ॥ (९८।०)

जिह्वोपस्थनिमित्तं हि पतनं सर्वदेहिनाम् । (९९।१)

तस्माद् अमित्रवत् पश्येज् जिह्वोपस्थं हि मानवः ॥ (९९।२)

अथवा मनःपूर्वकत्वात् सर्ववृत्तीनां तन्निग्रहात् सर्ववृत्तीनां निग्रहः कृतो भवति ॥ (१००।०)

उक्तं हि । (१०१।१)

मनो हि मूलं सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने । (१०१।२)

शुभाशुभास्ववस्थासु तच् च मे सुव्यवस्थितम् ॥ (१०१।३)

पुनरप्युक्तम् । (१०२।१)

इन्द्रियैः प्रसृतैर् दुःखमिन्द्रियैर् निभृतैः सुखम् । (१०२।२)

तस्माद् इन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेद् आत्मानमात्मना ॥ (१०२।३)

इन्द्रियाणि हि तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ । (१०३।१)

निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ (१०३।२)

अतो जन्म अतो दुःखमतो मृत्युभयं तथा । (१०४।१)

इन्द्रियाणां प्रसङ्गाद् वै तस्माद् एतान् जयामहे ॥ (१०४।२)

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्यसंशयम् । (१०५।१)

संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं नियच्छति ॥ (१०५।२)

रज्जुरेषा निबन्धाय या स्त्रीषु रमते मतिः । (१०६।१)

छित्त्वैनां कृतिनो यान्ति नैनां त्यजति दुष्कृती ॥ (१०६।२)

स्त्रीहेतोर्निर्गमो ग्रामात् स्त्रीकृते क्रयविक्रयः । (१०७।१)

स्त्रियो मूलमनर्थानां नैनां प्राज्ञः परिष्वजेत् ॥ (१०७।२)

विषमग्निरसिर्बाणः स्फुटं कृत्वा विभीषिका । (१०८।१)

माया रूपवती ह्य् एषा यां स्त्रियं मन्यते जनः ॥ (१०८।२)

अमेध्यपूर्णे कृमिजन्तुसंकुले स्वभावदुर्गन्ध अशौच अध्रुवे । (१०९।१)

कडेबरे मूत्रपुरीषभाजने रमन्ति मूर्खा न रमन्ति पण्डिताः ॥ (१०९।२)

माद्यतीति स्त्रियं दृष्ट्वा सुरां पीत्वा न माद्यति । (११०।१)

तस्माद् दृष्टिमदां नारीं दूरतः परिवर्जयेत् ॥ (११०।२)

अधोमुखेनादंष्ट्रेण जघनान्तरचारिणा । (१११।१)

सर्वशास्त्राचिकित्स्येन जगद् दष्टं भगाहिना ॥ (१११।२)

लोमशेन कुरूपेण दुर्गन्धेन कुचर्मणा । (११२।१)

हरिणीपदमात्रेण सर्वम् अन्धीकृतं जगत् ॥ (११२।२)

दीप्ताङ्गारसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् । (११३।१)

ये प्रसक्ता विलीनास्ते ये स्थितास्ते दिवं गताः ॥ (११३।२)

यथाग्निरेधःसंवृद्धो महाज्योतिः प्रकाशते । (११४।१)

तथेन्द्रियनिरोधेन स्वात्मज्योतिः प्रकाशते ॥ (११४।२)

ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः । (११५।१)

ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः ॥ (११५।२)

क्षीरं पिबन्ति मधु ते पिबन्ति सोमं पिबन्त्यमृतेन सार्धम् । (११६।१)

मृत्योः पुरस्तादमरा भवन्ति ये ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति ॥ (११६।२)

इत्येवं ब्रह्मचर्यं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (११७।०)

सत्यतथा सत्यं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (११८।०)

तच् च द्विविधम् ॥ (११९।०)

तद्यथा परिदृष्टार्थभूतार्थं वचनं वाक्सत्यं चेति ॥ (१२०।०)

तत्र परिदृष्टार्थभूतार्थं वचनं सत्यं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (१२१।०)

कस्मात् ॥ (१२२।०)

व्याख्यानोपदेशात् विद्वदुपदेशाच् च ॥ (१२३।०)

तथा वाक्सत्यमपि तन्त्रे सिद्धम् ॥ (१२४।०)

कस्मात् ॥ (१२५।०)

वाग्विशुद्ध्युपदेशात् ॥ (१२६।०)

इह स्वशास्त्रोक्तं भाषतोऽनृतमपि सत्यमापद्यते ॥ (१२७।०)

कस्मात् ॥ (१२८।०)

शुद्धिवृद्धिकरत्वात् ॥ (१२९।०)

यस्मादाह । (१३०।१)

स्वर्गमनृतेन गच्छति दयार्थमुक्तेन सर्वभूतानाम् । (१३०।२)

सत्येनापि न गच्छति सतां विनाशार्थमुक्तेन ॥ (१३०।३)

पुनस्त्वाह । (१३१।१)

गोब्राह्मणार्थे ऽवचनं हिमस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले । (१३१।२)

प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ (१३१।३)

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् । (१३२।१)

प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ (१३२।२)

यथा हि तेषामेव भूतानां हितमनृतमपि सत्यमापद्यते एवमिहाप्यस्माकं स्वशास्त्रोक्तं भाषतामनृतमपि सत्यमापद्यते ॥ (१३३।०)

कस्मात् ॥ (१३४।०)

विधिविहितत्वात् ॥ (१३५।०)

इत्येतदपि तत्र सिद्धम् ॥ (१३६।०)

तथा असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (१३७।०)

कस्मात् ॥ (१३८।०)

अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढोपदेशात् ॥ (१३९।०)

नेह लोके अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढाः संव्यवहारं कुर्वन्ति यस्माद् अतोऽत्रासंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (१४०।०)

संव्यवहारश्च पुनर्द्विविधः ॥ (१४१।०)

तद्यथा क्रयावक्रयसंव्यवहारा राजकुलसंव्यवहारश्चेति ॥ (१४२।०)

अत एकतरेणाप्यत्राधिकृतस्यात्मपीडा परपीडा चावर्जनीये भवतः ॥ (१४३।०)

तत्र यद्यात्मानं पीडयति तेनेहैव लोके दुःखी भवति ॥ (१४४।०)

स्यात् परं पीडयति तत्राप्यस्याधर्मो दुःखादिफलः प्रचीयते ॥ (१४५।०)

तेनामुष्मिन् लोके तीव्रं दुःखमनुभवति ॥ (१४६।०)

तस्माद् उभयथापि संव्यवहारो वर्जनीयः ॥ (१४७।०)

भवति ह्य् अपि । (१४८।१)

यश्च पापं प्रकुरुते यश्च पापं प्रशंसति । (१४८।२)

सहायश्चोपभोक्ता च सर्वे ते समकर्मिणः ॥ (१४८।३)

उक्तं हि । (१४९।१)

विक्रये तु महान् दोषो विक्रयात् पतते यतः । (१४९।२)

एष एव क्रये दोषस् तस्मात् तं परिवर्जयेत् ॥ (१४९।३)

प्रच्छन्नं कुरुते पापं न मे जानाति कश्चन । (१५०।१)

मुच्यते जनवादेभ्यस् तस्मात् पापान् न मुच्यते ॥ (१५०।२)

पुनरप्युक्तम् । (१५१।१)

आदित्यचन्द्राव् अनिलोऽनलश्च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश्च । (१५१।२)

अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ (१५१।३)

नारम्भशीलो न च दम्भशीलः शास्त्रोपदिष्टानि करोत्यदीनः । (१५२।१)

यमेषु युक्तो नियमेषु चैव मुनिर् भवत्य् एष्व् अजरो ऽमरश्च ॥ (१५२।२)

अस्तेयतथा अस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (१५३।०)

कस्मात् ॥ (१५४।०)

अवासोपदेशात् अनुत्सृष्टान्नप्रतिषेधाच् च ॥ (१५५।०)

इह विद्यमानस्याप्येकस्य वाससो मलवद् अवस्थितस्यावासोपदेशात् परिग्रहपरित्याग उपदिश्यते ॥ (१५६।०)

किंचान्यदपि ॥ (१५७।०)

परित्यक्तानाम् अन्नपानादीनामुपयोगो दृष्टो यस्मात् ॥ (१५८।०)

अतोऽत्रास्तेयं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (१५९।०)

स्तेयं च पुनः षड्विधम् ॥ (१६०।०)

तत्र अदत्तादानम् अनतिसृष्टग्रहणम् अनभिमतग्रहणम् अनधिकारप्रतिग्रहः अनुपालम्भः अनिवेदितोपयोगश्चेति ॥ (१६१।०)

अदत्तस्य ग्रहणमदत्तादानम् ॥ (१६२।०)

अनतिसृष्टग्रहणं नाम बालोन्मत्तप्रमत्तवृद्धदुर्बलानां वित्तापहरणम् ॥ (१६३।०)

अनभिमतग्रहणं नाम कीटभ्रमरपक्षिपतंगादीनाम् अनभिप्रेतद्रव्यापहरणम् ॥ (१६४।०)

अनधिकारप्रतिग्रहो नाम इह शास्त्रे अनभ्यनुज्ञातानाम् अर्थानां गोभूहिरण्यद्विपदचतुष्पदादीनां ग्रहणम् ॥ (१६५।०)

अनुपालम्भो नाम कुहककल्कनडम्भविस्मापनवर्धापनादिभिर् उपायैः परेभ्यो हिरण्याच् छादनोपयोगः ॥ (१६६।०)

अनिवेदितोपयोगो नाम भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्यादीनाम् अन्यतमं यत्किंचिद् गुरवे ऽनिवेदितम् उपयुङ्क्ते स उच्यते अनिवेदितोपयोग इति ॥ (१६७।०)

एवं षड्विधं स्तेयम् ॥ (१६८।०)

अस्य षड्विधस्यापि स्तेयस्य परिवर्जनम् अस्तेयमाहुराचार्याः ॥ (१६९।०)

भवति ह्य् अपि । (१७०।१)

यदेतद् धनमित्याहुः प्राणा ह्य् एते बहिश्चराः । (१७०।२)

स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ॥ (१७०।३)

उक्तं हि । (१७१।१)

सर्वस्वपरिमोष्टा च जीवितान्तकरश्च यः । (१७१।२)

द्वाव् एतौ समकर्माणौ तस्मात् स्तेयं विवर्जयेत् ॥ (१७१।३)

न स्तेनस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः । (१७२।१)

शङ्कितः सर्वभूतानां द्रोहात्मा पाप एव सः ॥ (१७२।२)

मृदमापस्तथा यानं पत्त्रं पुष्पं फलान्यपि । (१७३।१)

असंवृतानि गृह्णीयात् पवित्रार्थीह कार्यवान् ॥ (१७३।२)

नद्यश्च वाप्यः कूपाश्च तटाकानि सरांसि च । (१७४।१)

असंवृतानि गृह्णीयात् प्राजापत्येन कर्मणा ॥ (१७४।२)

इत्य् एवमस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (१७५।०)

अक्रोधअक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (१७६।०)

कस्मात् ॥ (१७७।०)

शूद्रप्रतिषेधात् अतितापोपदेशाच् च ॥ (१७८।०)

इहाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वद्वंद्वानां मनसि शरीरे च उपनिपतितानां सहिष्णुत्वम् अप्रतीकारश्चेति यस्मात् कृतो ऽत्राक्रोधस् तन्त्रे सिद्धः ॥ (१७९।०)

क्रोधश्च पुनश्चतुर्विधः ॥ (१८०।०)

तद्यथा भावलक्षणः कर्मलक्षणः वैकल्यकरः उद्वेगकरश्चेति ॥ (१८१।०)

तत्र भावलक्षणो नाम सः यत्रासूयाद्वेषमदमानमात्सर्यादयो भावाः प्रवर्तन्ते ॥ (१८२।०)

कर्मलक्षणो नाम यत्र कलहवैरसंप्रहरणाद्या भावाः प्रवर्तन्ते ॥ (१८३।०)

वैकल्यकरो नाम यत्र पाणिपादनासाक्ष्यङ्गुलिप्रहरणादयो भावाः प्रवर्तन्ते ॥ (१८४।०)

उद्वेगकरो नाम यत्र स्वात्मानं परात्मानं वा प्राणैर् वियोजयति ॥ (१८५।०)

इत्येवं चतुर्विधः क्रोधः ॥ (१८६।०)

अस्य चतुर्विधस्यापि क्रोधस्य परिवर्जनम् अक्रोधमाहुराचार्याः ॥ (१८७।०)

तस्माद् देशजातिकुलकर्मसम्बन्धनिन्दायां करणक्रियायां कार्यनिन्दायाम् आहारनिन्दायां वाधिकृतेन क्रोधो न कर्तव्यः ॥ (१८८।०)

तत्र देशनिन्दा तावद् भवति ॥ (१८९।०)

तद्यथा यत्र भवान् जातस्तत्र देशे ब्राह्मणा एव न सन्तीति यदि कश्चिदधिक्षेपं कुर्यात् तत्र क्रोधो न कर्तव्यः ॥ (१९०।०)

तत्रैतत् स्याद् एवमभिहिते तीव्रदुःखं मानसमभिव्यज्यते ॥ (१९१।०)

कथमत्र क्रोधो न भविष्यतीति ॥ (१९२।०)

उच्यते न भविष्यति ॥ (१९३।०)

कस्मात् ॥ (१९४।०)

परिसंख्यानसामर्थ्यात् ॥ (१९५।०)

इह मनुष्यलोके देशोऽयं नाम मातापितृहेतुकः औपचयिकः कार्यपिण्डः शरीराख्यः ॥ (१९६।०)

स तस्माद् भवः ॥ (१९७।०)

क्षेत्रज्ञस्तु चेतनः सर्वगतः शुचिः ॥ (१९८।०)

अस्य चास्माकं चान्तरमविदितम् ॥ (१९९।०)

अपरिदृष्टार्थे भवानेतद् वा ब्रूयात् ॥ (२००।०)

अतः क्रोधनिमित्तासंभवात् परिसंख्यानसामर्थ्येन क्रोधो न कार्यः ॥ (२०१।०)

एवं शेषेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ (२०२।०)

भवति ह्य् अपि । (२०३।१)

शृङ्गवान् नखवान् दंष्ट्री विकृतो रुधिराशनः । (२०३।२)

राक्षसो वा पिशाचो वा क्रोधिष्णुर् जायते नरः ॥ (२०३।३)

पुनश्चाह । (२०४।१)

कङ्कगृध्रसृगालेषु दंशेषु मशकेषु च । (२०४।२)

पन्नगेषु च जायन्ते नराः क्रोधपरायणाः ॥ (२०४।३)

विद्विष्टः सर्वभूतानां बह्वमित्रो ऽल्पबान्धवः । (२०५।१)

क्रूरधर्मा दुराचारः क्रोधिष्णुर् जायते नरः ॥ (२०५।२)

क्रुद्धः करोति पापानि क्रुद्धः पापानि भाषते । (२०६।१)

क्रुद्धो भवति निर्लज्जस्तस्मात् क्रोधं विवर्जयेत् ॥ (२०६।२)

तथा चोक्तम् । (२०७।१)

यत् क्रोधनो जपति यच् च जुहोति यद्वा यद्वा तपस्तप्यति यद् ददाति तत्सर्वम् । (२०७।२)

वैवस्वतो हरति पूर्तममुष्य सर्वं मिथ्या श्रुतं भवति तस्य शमोऽपि तस्य ॥ (२०७।३)

धन्यास्ते पुरुषव्याघ्रा ये बुद्ध्या क्रोधमुत्थितम् । (२०८।१)

शमयन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ (२०८।२)

यतो रूपं ततो ज्ञानं यतो ज्ञानं ततस्तपः । (२०९।१)

यतस्तपस्ततः सिद्धिर्यतः सिद्धिस्ततः क्षमा ॥ (२०९।२)

क्षमा सर्वपरं मित्रं क्रोधः सर्वपरो रिपुः । (२१०।१)

क्षमावतामयं लोकः परो लोकः क्षमावताम् ॥ (२१०।२)

एतस्मात् कारणात् क्षन्तव्यम् इत्य् एवमक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (२११।०)

गुरुशुश्रूषातथा गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा ॥ (२१२।०)

कस्मात् ॥ (२१३।०)

व्याख्यानोपदेशाद् विद्वदुपदेशाच् च ॥ (२१४।०)

इह चोक्तं विधिं व्याख्यास्यामः इति ॥ (२१५।०)

अत्राण् इति मर्यादायाम् ॥ (२१६।०)

म इति प्रतिज्ञायां भवति ॥ (२१७।०)

मयि वर्तते ॥ (२१८।०)

मयि तिष्ठतीति ॥ (२१९।०)

यदि चेष्टे वत्स्यसि यदि चेष्टे स्थास्यसि ततस्ते वक्ष्यामः ॥ (२२०।०)

तत्रेष्टम् इत्य् अष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यं मर्यादामधिकुरुते ॥ (२२१।०)

तद्यथा उत्थानप्रत्युत्थानाभिवादनगुरुकार्यहितकारी अनुत्तरोत्तरवादी पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी प्रेषिताप्रेषितसर्वकार्यकृतज्ञः सर्वनिवेदितात्मा दक्षो दाक्षिण्यानुरक्तः स्नानोद्वर्तनसंवाहनादिभिः क्रियाविशेषैः छायेवानुगतो नित्यम् इदं कृतम् इदं करिष्ये किं करवाणीति भूत्वा गुरवे ऽहरहर् वर्तितव्यम् ॥ (२२२।०)

यस्तु विद्यां गुरोरधिकृत्य बहुभ्यः सम्प्रयच्छति अनेनास्य विद्याया दानेन गुरवः शुश्रूषिता भवन्ति ॥ (२२३।०)

क्षीणे च ब्रह्मचर्ये नियतं गुरुषु यद् गौरवं तद् ब्रह्मचर्यम् ॥ (२२४।०)

भवति ह्य् अपि । (२२५।१)

गुरुर्देवो गुरुः स्वामी गुरुर्माता गुरुः पिता । (२२५।२)

यस्यैवं निश्चितो भावः श्रेयस्तस्य न दूरतः ॥ (२२५।३)

अग्निसूर्येन्दुताराभिश्चाक्षुषो ऽर्थः प्रकाशते । (२२६।१)

भूतं भव्यं भविष्यं च गुरुवाक्यैः प्रकाशते ॥ (२२६।२)

देशकैर्गम्यतेऽध्वानं देशकैर्गम्यतेऽर्णवः । (२२७।१)

देशकैर्गम्यते स्वर्गो गुरुर्मोक्षस्य देशकः ॥ (२२७।२)

अमृतस्य प्रदातारं यो गुरुं ह्य् अवमन्यते । (२२८।१)

षष्टिवर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते ॥ (२२८।२)

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्तते । (२२९।१)

कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ (२२९।२)

आचार्यं पूजयेद् यस्तु सर्वावस्थं हि नित्यशः । (२३०।१)

पूजितस्तेन भवति शिवो वै नात्र संशयः ॥ (२३०।२)

आचार्यमूर्तिमास्थाय शिवो ज्ञानं प्रयच्छति । (२३१।१)

तस्माद् वै नावमन्तव्य आचार्यः श्रेय इच्छता ॥ (२३१।२)

ग्रन्थार्थविदुषे नित्यं योगमार्गानुदर्शिने । (२३२।१)

सर्वार्थेनापि कर्तव्यः परितोषो विजानता ॥ (२३२।२)

ऋचं वा यदि वार्धर्चं पादं वा यदि वाक्षरम् । (२३३।१)

सकाशाद् यस्य गृह्णीयान् नियतं तत्र गौरवम् ॥ (२३३।२)

लिङ्गकर्त्री यथा माता शास्त्रकर्ता यथा पिता । (२३४।१)

प्रबोधकृद् गुरुस्तेषां तदेवायतनं महत् ॥ (२३४।२)

इत्येवं गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा ॥ (२३५।०)

शौचतथा शौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२३६।०)

कस्मात् ॥ (२३७।०)

भस्मस्नानोपदेशात् ॥ (२३८।०)

तच् च शौचं त्रिविधम् ॥ (२३९।०)

तद् यथा गात्रशौचं भावशौचम् आत्मशौचं चेति ॥ (२४०।०)

तत्र भस्मस्नानोपदेशात् प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम् ॥ (२४१।०)

आह यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति एतदेवायुक्तम् ॥ (२४२।०)

कस्मात् ॥ (२४३।०)

पूर्वोत्तरव्याघातात् ॥ (२४४।०)

इह पुरस्तादुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयो भवन्ति ॥ (२४५।०)

यदिह भूयोऽपि अप्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमित्यभिधीयते ॥ (२४६।०)

तस्मादिदं पूर्वोत्तरं न संगच्छति ॥ (२४७।०)

व्याहतं च भवति ॥ (२४८।०)

एष दोष इत्यतः पूर्वोत्तरव्याघातात् ॥ (२४९।०)

तत्र यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमित्येतदयुक्तम् ॥ (२५०।०)

उच्यते नायं दोषः ॥ (२५१।०)

कस्मात् ॥ (२५२।०)

प्रसिद्धिदर्शनात् ॥ (२५३।०)

इहान्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति ॥ (२५४।०)

एवं ह्य् आह । (२५५।१)

संसर्गजाश्च ये दोषा ये चान्ये पितृमातृजाः । (२५५।२)

अन्नपानकृताश्चैव संकरा देहमाश्रिताः । (२५५।३)

सर्वांस्तान् दहते भस्म अस्थिमज्जागतानपि ॥ (२५५।४)

पुनश्चाह । (२५६।१)

केशकीटोपपन्नानि दुष्टान्नानि च यानि वै । (२५६।२)

भस्मना स्पृष्टमात्राणि भोज्यान्य् आहुर् मनीषिणः ॥ (२५६।३)

पुनरप्युक्तम् । (२५७।१)

मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । (२५७।२)

भस्मोद्ध्वस्तो भस्मराशौ शयानो रुद्राध्यायी मुच्यते पातकेभ्यः ॥ (२५७।३)

यः स्नानम् आचरेन् नित्यम् आग्नेयं संयतेन्द्रियः । (२५८।१)

कुलैकविंशमुद्धृत्य स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ (२५८।२)

एवमन्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम् ॥ (२५९।०)

तस्माद् युक्तं वक्तुं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति ॥ (२६०।०)

तथोपस्पर्शनप्राणायामजप्यैः अकलुषमतिर्भवतीति भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२६१।०)

भावमन्तर्गतं दुष्टं न स्नानमपकर्षति । (२६२।१)

भावशुद्धिः परा शुद्धिः शेषं शृङ्गारमार्जनम् ॥ (२६२।२)

मृत्तिकानां सहस्रेण जलकुम्भशतेन च । (२६३।१)

न शुध्यन्ति दुरात्मानः पापोपहतचेतसः ॥ (२६३।२)

सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । (२६४।१)

सर्वभूतदया शौचम् अद्भिः शौचं तु पञ्चमम् ॥ (२६४।२)

शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा । (२६५।१)

प्रतिग्रहे तथारम्भे इन्द्रियाणां च गोचरे ॥ (२६५।२)

यस्मादाह । (२६६।१)

सर्वस्वमपि यो दद्यात् कलुषेणान्तरात्मना । (२६६।२)

न तेन धर्मभाग् भवति भाव एवात्र कारणम् ॥ (२६६।३)

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणीं कुरुते मतिम् । (२६७।१)

तथा तथास्य सिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥ (२६७।२)

इत्येवं भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२६८।०)

तथात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२६९।०)

कस्मात् ॥ (२७०।०)

यस्माद् अवमानपरिभवपरिवादाद्यैर् अपहतपाप्मा भवति इत्यात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२७१।०)

यस्माद् अन्यैर् अप्युक्तं । (२७२।१)

कृत्स्नां महीं पर्यटतः सशैलवनकाननाम् । (२७२।२)

अपमानात् परं नास्ति साधनं मनुरब्रवीत् ॥ (२७२।३)

इत्येवं शौचं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२७३।०)

तथा आहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२७४।०)

कस्मात् । (२७५।१)

भैक्षोत्सृष्टयथालब्धोपदेशात् ॥ (२७५।२)

स्वल्पमपि अनुपायतोऽर्जितमलघु प्रभूतमपि उपायतोऽर्जितं लघ्वेव द्रष्टव्यम् ॥ (२७६।०)

उक्तं हि । (२७७।१)

चरेन्माधुकरीं वृत्तिं वल्मीकनिचयोपमाम् । (२७७।२)

अक्रुद्धश् चाप्रहृष्टश् च तपस्तद्धि सनातनम् ॥ (२७७।३)

यश्चरेत् सर्वभोज्येषु भैक्ष्यं च व्यवहारतः । (२७८।१)

भुञ्जीत प्रतिगृह्णीयात् प्रशस्तानां स्वकर्मसु ॥ (२७८।२)

चातुर्वर्ण्यं चरेद् भैक्ष्यं पतितांस्तु विवर्जयेत् । (२७९।१)

पयश्चापश्च भैक्ष्यं च सममेतन् न संशयः ॥ (२७९।२)

भैक्ष्यशेषं तु यो भिक्षुर्यदि किंचित् समुत्सृजेत् । (२८०।१)

ग्रासे ग्रासे तु कर्तव्याः प्राणायामास्त्रयस्त्रयः ॥ (२८०।२)

संनिधानं न कुर्वीत सर्वावस्थोऽपि योगवित् । (२८१।१)

संनिधानकृतैर्दोषैर्यतिः संजायते कृमिः ॥ (२८१।२)

माधुकरम् असंकल्पं प्राक्प्रवृत्तमयाचितम् । (२८२।१)

तत्तत्कालोपपन्नं च भैक्ष्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ (२८२।२)

गृहाद् गृहं पर्यटंस्तु न गृहं परिवर्जयेत् । (२८३।१)

परस्य वचनं श्रुत्वा दुष्टवेश्म विवर्जयेत् ॥ (२८३।२)

अदुष्टापतितं साधुं भिक्षुको यो व्यतिक्रमेत् । (२८४।१)

स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥ (२८४।२)

तथैव च गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको व्रजेत् । (२८५।१)

स तस्येष्टं च पूर्तं च भिक्षुरादाय गच्छति ॥ (२८५।२)

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते । (२८६।१)

उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ॥ (२८६।२)

वैश्वदेवकृतान् दोषान् शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् । (२८७।१)

नहि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति ॥ (२८७।२)

दशाहं द्वादशाहं वा यत्र भिक्षा न लभ्यते । (२८८।१)

तद् गृहं वर्जयेद् भिक्षुरूषराणीव कर्षकः ॥ (२८८।२)

चतुरक्षरसंयुक्तां भिक्षां तु समुदाहरेत् । (२८९।१)

एष प्रव्रजिनां धर्मः शेषस्तु क्रयविक्रयः ॥ (२८९।२)

न हसेन् न चाभिप्रेक्षेत् भिक्षामिच्छंस्तु भिक्षुकः । (२९०।१)

गोदोहमात्रं संतिष्ठेन् नोपतिष्ठेत् कदाचन ॥ (२९०।२)

जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादपि । (२९१।१)

भयात् क्षपयते यस्मात् तस्माद् भैक्ष्यमिति स्मृतम् ॥ (२९१।२)

दधिभक्षाः पयोभक्षा ये ऽन्ये यावकभक्षिणः । (२९२।१)

सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ (२९२।२)

तप्तकाञ्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम् । (२९३।१)

पिबेद् द्वादश वर्षाणि न तद् भैक्ष्यसमं भवेत् ॥ (२९३।२)

मासि मासि कुशाग्रेण यः पिबेत् सोममग्रजः । (२९४।१)

भैक्ष्यं चाव्यवहारेण तुल्यं भवति वा न वा ॥ (२९४।२)

भैक्ष्यमन्नं परं श्रेयो भैक्ष्यमन्नं परं शुचि । (२९५।१)

भैक्ष्यं हि व्रतिनां श्रेष्ठं भैक्ष्यमेव परा गतिः ॥ (२९५।२)

यद्यज् जलं निर्धमनेष्व् अपेयं नदीगतं तत् पुनरेव पेयम् । (२९६।१)

तथान्नपानं विधिपूर्वमागतं द्विजातिपात्रान्तरितं न दुष्यति ॥ (२९६।२)

लवणमलवणं वा स्निग्धम् अस्नेहिकं वा सहरसविरसं वा शुष्कमन्नं द्रवं वा । (२९७।१)

यदि इह निरवद्यं भुञ्जते भैक्ष्यमन्नं स खलु भवति भिक्षुर्भिक्षुधर्मादलुप्तः ॥ (२९७।२)

तथोत्सृष्टं यथालब्धं च तत्रैवावसरप्राप्तत्वात् प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्धं सूत्रतो ऽर्थनिर्देशं करिष्यामः ॥ (२९८।०)

इत्येवमाहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् ॥ (२९९।०)

तथा अप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (३००।०)

कस्मात् ॥ (३०१।०)

अप्रमादोपदेशात् जप्योपदेशाच् च ॥ (३०२।०)

इह नित्यं यमेष्व् अप्रमत्तेनोपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् ॥ (३०३।०)

उक्तं हि । (३०४।१)

अप्रमादो दमस्त्यागो ब्राह्मणस्य हयाः स्मृताः । (३०४।२)

शीलरश्मिसमायुक्तैर् धेयात्मा मानसे रथे ॥ (३०४।३)

तं ब्रह्मरथमारुह्य गर्भजन्मजरायुतान् । (३०५।१)

छिन्दन् मृत्युभयान् पाशान् ब्रह्मभूतोऽवतिष्ठते ॥ (३०५।२)

इत्येवमप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः ॥ (३०६।०)

एवं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः ॥ (३०७।०)

आह अविशेषदोषान् न प्रसिद्धा यमाः ॥ (३०८।०)

इहान्येषामप्यहिंसादीनि धर्मसाधनानि ॥ (३०९।०)

इहापि च शास्त्रे तान्येव ॥ (३१०।०)

तस्मात् साध्यसाधननिष्ठास्व् अप्यविशेषः ॥ (३११।०)

उच्यते न ॥ (३१२।०)

अतिप्रसङ्गादनेकान्ताच् च ॥ (३१३।०)

यदि धर्मसाधनास्तित्वमात्रसाधर्म्याद् अहिंसादीनां त्यागः क्रियते तस्मात् कार्यकारणक्षेत्रज्ञधर्माधर्मसुखदुःखसंसारपदार्थादयो ऽपि त्याज्याः ॥ (३१४।०)

अथ नैवम् अनेकान्तः ॥ (३१५।०)

किंच त्यागे कृतिहिंसादीनां धर्मसाधनत्वप्रसङ्गः ॥ (३१६।०)

किंच अतिदानातियजनातितपोऽतिगत्यनावृत्त्यादिभिः यमनियमगर्भत्वाद् विधेः सिद्धम् ॥ (३१७।०)

नियमविशेषणाच् च नाविशेषः ॥ (३१८।०)

तस्माद् युक्तमुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति ॥ (३१९।०)

अत एतदुक्तंमहादेवस्य दक्षिणामूर्तेः इति ॥ (३२०।०)

अत्रेदं यमप्रकरणं समाप्तम् ॥ (३२१।०)

आह तस्मिन्न् आयतने प्रतिवसतः का मात्रा ॥ (३२२।०)

सा वाच्या गृहस्थादिवत् ॥ (३२३।०)

तदुच्यते न ॥ (३२४।०)

यस्माद् आह ॥ (३२५।०)