PABh zu PāśupSūtra, 2, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
तुशब्दो देवपितृषु वैशेषिकं कारणत्वं व्यावर्तयति रुद्रे इति कारणापदेशम् ॥ (२।०)
tuśabdo devapitṛṣu vaiśeṣikaṃ kāraṇatvaṃ vyāvartayati rudre iti kāraṇāpadeśam ||
ते देवपितरो रुद्रशक्त्यां हार्यधार्यकार्यत्वेन वर्तन्ते आधीयन्ते विषये वर्तन्त इत्यर्थः ॥ (६।०)
te devapitaro rudraśaktyāṃ hāryadhāryakāryatvena vartante ādhīyante viṣaye vartanta ityarthaḥ ||
तत्र देवा इति ऋभुषु ब्रह्मादिपिशाचान्तेषु मनुष्यतिर्यग्योनिवर्जं सामान्यसंज्ञा ॥ (८।०)
tatra devā iti ṛbhuṣu brahmādipiśācānteṣu manuṣyatiryagyonivarjaṃ sāmānyasaṃjñā ||
पितर इति विशेषसंज्ञा भस्मस्नानादिवद् इत्यर्थः ॥ (१०।०)
pitara iti viśeṣasaṃjñā bhasmasnānādivad ityarthaḥ ||
अत्राह सामान्यविशेषसंज्ञाभिधाने किं प्रयोजनमिति चेत् ॥ (१२।०)
atrāha sāmānyaviśeṣasaṃjñābhidhāne kiṃ prayojanamiti cet ||
तदुच्यते त्रिविधस्यापि कार्यस्य रुद्रे हार्यधार्यकार्यज्ञापनार्थं किंच कालक्रियास्वाहास्वधामन्त्रान्यत्वदर्शनाद् देवपितृयजनापहृतचित्तव्यावर्तनार्थत्वाच् च ॥ (१३।०)
taducyate trividhasyāpi kāryasya rudre hāryadhāryakāryajñāpanārthaṃ kiṃca kālakriyāsvāhāsvadhāmantrānyatvadarśanād devapitṛyajanāpahṛtacittavyāvartanārthatvāc ca ||
तस्माद् अन्यानन्यत्वेनापि व्याख्यानम् अदुष्टम् ॥ (१४।०)
tasmād anyānanyatvenāpi vyākhyānam aduṣṭam ||
देवपितृवत् सत्त्वस्य त्रिविधस्यापि कार्यस्येश्वरे प्रतिष्ठाप्रसवसंयोगवियोगसुखमोहबन्धमोक्षदातृत्वेन च स एव परं कारणं समस्तत्वेनाप्यते इत्येवं चशब्दोऽभ्यधिकत्वे द्रष्टव्यः तस्माद् दुःखान्तार्थिना ते देवपितरो न यष्टव्याः ॥ (१६।०)
devapitṛvat sattvasya trividhasyāpi kāryasyeśvare pratiṣṭhāprasavasaṃyogaviyogasukhamohabandhamokṣadātṛtvena ca sa eva paraṃ kāraṇaṃ samastatvenāpyate ityevaṃ caśabdo'bhyadhikatve draṣṭavyaḥ tasmād duḥkhāntārthinā te devapitaro na yaṣṭavyāḥ ||
तदर्थे भगवान् महेश्वरो यष्टव्य इत्यर्थः ॥ (१७।०)
tadarthe bhagavān maheśvaro yaṣṭavya ityarthaḥ ||
अत्रेदम् आनुषङ्गिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तम् ॥ (१८।०)
atredam ānuṣaṅgikaṃ kāryakāraṇaprakaraṇaṃ parisamāptam ||
अत उत्तरस्य विधिप्रकरणस्य सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये साध्यसाधनभावाद् यजनेन सह सम्बन्धं करिष्यामः ॥ (१९।०)
ata uttarasya vidhiprakaraṇasya satyapi padārthavailakṣaṇye sādhyasādhanabhāvād yajanena saha sambandhaṃ kariṣyāmaḥ ||
इह पुरस्तादुक्तम् उभयथा यष्टव्यः देववत् पितृवच् च ॥ (२१।०)
iha purastāduktam ubhayathā yaṣṭavyaḥ devavat pitṛvac ca ||
यत्र पूर्वं देवपितृभ्यो व्यावर्तितया भक्त्या महेश्वरं यजतोऽनवगमात् स्वात्मेश्वरसंयोगं योगं प्राप्स्यसि तत्फलं वक्ष्यामः ॥ (२२।०)
yatra pūrvaṃ devapitṛbhyo vyāvartitayā bhaktyā maheśvaraṃ yajato'navagamāt svātmeśvarasaṃyogaṃ yogaṃ prāpsyasi tatphalaṃ vakṣyāmaḥ ||
येन च बलेनोपबृंहितस्य तत्रैव यजने उद्योगोऽभिनिवेशश्च भविष्यति तद् बलं वक्ष्यामः ॥ (२३।०)
yena ca balenopabṛṃhitasya tatraiva yajane udyogo'bhiniveśaśca bhaviṣyati tad balaṃ vakṣyāmaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.