PABh zu PāśupSūtra, 5, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
आह शून्यागारगुहाम् उत्सृज्य प्रयोजनाभावात् श्मशाने संक्रान्तिरयुक्तेति चेत् ॥ (१।०)
āha śūnyāgāraguhām utsṛjya prayojanābhāvāt śmaśāne saṃkrāntirayukteti cet ||
इहावस्थानाद् अवस्थानं प्राप्य ब्राह्मणस्य सर्वत्र वसत्यर्थवृत्तिबलक्रियालाभादयो ऽयुतसिद्धा वक्तव्याः ॥ (४।०)
ihāvasthānād avasthānaṃ prāpya brāhmaṇasya sarvatra vasatyarthavṛttibalakriyālābhādayo 'yutasiddhā vaktavyāḥ ||
तत्रादिधर्मा अप्यस्य तावदायतने वसत्यर्थः वृत्तिर्भैक्ष्यं बलमष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यं क्रियाः स्थानहसिताद्याः स्नानं कलुषापोहः शुद्धिः ज्ञानावाप्तिः अकलुषत्वं च लाभा इति ॥ (५।०)
tatrādidharmā apyasya tāvadāyatane vasatyarthaḥ vṛttirbhaikṣyaṃ balamaṣṭāṅgaṃ brahmacaryaṃ kriyāḥ sthānahasitādyāḥ snānaṃ kaluṣāpohaḥ śuddhiḥ jñānāvāptiḥ akaluṣatvaṃ ca lābhā iti ||
तथा असन्मानपरिभवोपदेशाद् आयतने वसत्यर्थः वृत्तिरुत्सृष्टं बलमकलुषत्वम् इन्द्रियद्वारपिधानं च क्रिया इन्द्रियाणि पिधाय उन्मत्तवदवस्थानं पापक्षयाच् छुद्धिः लाभस्तु कृत्स्नो धर्मस् तुल्येन्द्रियजये वर्तते ॥ (६।०)
tathā asanmānaparibhavopadeśād āyatane vasatyarthaḥ vṛttirutsṛṣṭaṃ balamakaluṣatvam indriyadvārapidhānaṃ ca kriyā indriyāṇi pidhāya unmattavadavasthānaṃ pāpakṣayāc chuddhiḥ lābhastu kṛtsno dharmas tulyendriyajaye vartate ||
तथा वसत्यर्थः शून्यागारगुहा वृत्तिर्भैक्ष्यं बलं गोमृगयोः सहधर्मित्वं क्रिया अध्ययनध्यानाद्या अजितेन्द्रियवृत्तितापोहः शुद्धिः लाभस्तु देवनित्यता जितेन्द्रियत्वं चेति ॥ (७।०)
tathā vasatyarthaḥ śūnyāgāraguhā vṛttirbhaikṣyaṃ balaṃ gomṛgayoḥ sahadharmitvaṃ kriyā adhyayanadhyānādyā ajitendriyavṛttitāpohaḥ śuddhiḥ lābhastu devanityatā jitendriyatvaṃ ceti ||
तथेहापि श्मशाने वसत्यर्थः वसन् धर्मात्मा ॥ (८।०)
tathehāpi śmaśāne vasatyarthaḥ vasan dharmātmā ||
यथालब्धमिति वृत्तिः क्रिया स्मृतिः अस्मृत्यपोहः शुद्धिः लाभस्तु सायुज्यम् ॥ (९।०)
yathālabdhamiti vṛttiḥ kriyā smṛtiḥ asmṛtyapohaḥ śuddhiḥ lābhastu sāyujyam ||
तथोत्तरत्र ऋषिर् इति वसत्यर्थः बलमप्रमादः प्रसाद उपायः दुःखापोहः शुद्धिः गुणावाप्तिश्च लाभ इति ॥ (१०।०)
tathottaratra ṛṣir iti vasatyarthaḥ balamapramādaḥ prasāda upāyaḥ duḥkhāpohaḥ śuddhiḥ guṇāvāptiśca lābha iti ||
पञ्च लाभान् मलान् पञ्च पञ्चोपायान् विशेषतः । (११।२)
pañca lābhān malān pañca pañcopāyān viśeṣataḥ |
यस्तु बुध्यति पञ्चार्थे स विद्वान् नात्र संशयः ॥ (११।३)
yastu budhyati pañcārthe sa vidvān nātra saṃśayaḥ ||
प्रथमो विद्यालाभस्तपसो लाभोऽथ देवनित्यत्वम् । (१२।१)
prathamo vidyālābhastapaso lābho'tha devanityatvam |
योगो गुणप्रवृत्तिर्लाभाः पञ्चेह विज्ञेयाः ॥ (१२।२)
yogo guṇapravṛttirlābhāḥ pañceha vijñeyāḥ ||
अज्ञानमधर्मश्च विषयाभ्यासः स्थितेरलाभश्च । (१३।१)
ajñānamadharmaśca viṣayābhyāsaḥ sthiteralābhaśca |
अनैश्वर्यं च मला विज्ञेयाः पञ्च पञ्चार्थे ॥ (१३।२)
anaiśvaryaṃ ca malā vijñeyāḥ pañca pañcārthe ||
वासो ध्यानम् अखिलकरणनिरोधस्तथा स्मृतिश्चैव । (१४।१)
vāso dhyānam akhilakaraṇanirodhastathā smṛtiścaiva |
प्रसाद इति चोपाया विज्ञेयाः पञ्च पञ्चार्थे ॥ (१४।२)
prasāda iti copāyā vijñeyāḥ pañca pañcārthe ||
वासार्थो लोकश्च शून्यागारं तथा श्मशानं च । (१५।१)
vāsārtho lokaśca śūnyāgāraṃ tathā śmaśānaṃ ca |
रुद्रश्च पञ्च देशा नियतं सिद्ध्यर्थमाख्याताः ॥ (१५।२)
rudraśca pañca deśā niyataṃ siddhyarthamākhyātāḥ ||
स एव प्रागुक्तः सम्बन्धः श्मशानवासी इति ॥ (१७।०)
sa eva prāguktaḥ sambandhaḥ śmaśānavāsī iti ||
अत्र श्मशानं नाम यद् एतल् लोकादिप्रसिद्धं लौकिकानां मृतानि शवानि परित्यजन्ति तत् ॥ (१८।०)
atra śmaśānaṃ nāma yad etal lokādiprasiddhaṃ laukikānāṃ mṛtāni śavāni parityajanti tat ||
शवसम्बन्धात् श्मशानम् तस्मिन्न् आकाशे वृक्षमूले यथानभिष्वङ्गमर्यादया जितद्वंद्वेन स्मृतिक्रियानिविष्टेन वस्तव्यम् ॥ (१९।०)
śavasambandhāt śmaśānam tasminn ākāśe vṛkṣamūle yathānabhiṣvaṅgamaryādayā jitadvaṃdvena smṛtikriyāniviṣṭena vastavyam ||
वसतिसंयोगात् श्मशानवासी भवति पुलिनवासिवद् इत्यर्थः ॥ (२०।०)
vasatisaṃyogāt śmaśānavāsī bhavati pulinavāsivad ityarthaḥ ||
आह किमस्य गोमृगयोः सहधर्मित्वमेव बलम् ॥ (२१।०)
āha kimasya gomṛgayoḥ sahadharmitvameva balam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.