अत्र त्रिविधेन कार्येण विद्याकलापशुसंज्ञकेन तत्रैव स्थित्युत्पत्तिप्रलयान् प्राप्नुवता कलितं शोभितशब्दितं नभस्ताराभिर् इवेत्यर्थः ॥ (१।०)

आह यदेतत् पत्युः पतित्वं शक्तिः सामर्थ्यमैश्वर्यं स्वगुणः सद्भावः सतत्त्वं तत्त्वधर्मः तद् आसनम् ॥ (२।०)

नतु पद्मासनवदुपवेशनलक्षणम् इत्यर्थः आसनं कस्मात् ॥ (३।०)

आस्तेऽस्मिन् आसनम् ॥ (४।०)

कार्यमनेन वा अध्यास्त इत्यासनमित्यर्थः ॥ (५।०)

अत आसनम् ॥ (६।०)

अतोऽव्ययोऽमृतो भगवान् कामतः स्वशक्तिस्थं कार्यं स्वशक्त्या अध्यास्ते ॥ (७।०)

तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति ॥ (८।०)

आह कार्यकारणयोर्वृत्तिसंकरदोषो गोजाविमहिषीक्षीरवत् ॥ (९।०)

तदुत न ॥ (१०।०)

अङ्गुल्यग्ररूपादिवद् इत्यसंकरः ॥ (११।०)

दीपादित्यप्रकाशनयनरश्मिवच् चासंकरः ॥ (१२।०)

आह संकरे अपरिच्छेददोषः ईश्वरपुरुषविद्याकलानां माक्षिककोटद्रव्यवत् ॥ (१३।०)

तदुच्यते एकोत्तरोत्कर्षेण व्याप्यव्यापकभावेनावस्थितानां तत्त्वादीनां नापरिच्छेददोषः सूत्रत्वाद् व्यापकं महेश्वरतत्त्वं व्याप्यं पुरुषादिपञ्चविंशकम् ॥ (१४।०)

तथा आत्मत्वाद् व्यापकं पुरुषतत्त्वं व्याप्यं प्रधानादिचतुर्विंशकम् ॥ (१५।०)

तथा व्यापकं प्रधानं व्याप्यं बुद्ध्यादित्रयोविंशकम् ॥ (१६।०)

व्यापिका भवति बुद्धिः व्याप्यम् अहंकारादिद्वाविंशकम् ॥ (१७।०)

तथा व्यापको भवत्यहंकारः व्याप्यान्येकादशेन्द्रियाणि दशविधं च कार्यम् ॥ (१८।०)

व्यापकान्येकादशेन्द्रियाणि व्याप्यानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि ॥ (१९।०)

तथा व्यापकानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि व्याप्यानि आकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि ॥ (२०।०)

तथा व्यापकमाकाशं व्याप्यं वाय्वादिभूतचतुष्कम् ॥ (२१।०)

तथा व्यापको भवति वायुः व्याप्यं तेजःप्रभृति भूतत्रयम् ॥ (२२।१)

तथा व्यापकं भवति तेजः व्याप्यम् अबादिद्वयम् ॥ (२३।०)

तथा व्यापिका भवन्त्यापः व्याप्या पृथिवी ॥ (२४।०)

व्यापिका पृथिवी व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि ॥ (२५।०)

तथा व्यापकानि भूम्युदकरसलक्षणानि कारणानि व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यम् अनेकविधम् अतो नापरिच्छेददोषः ॥ (२६।०)

आह वृत्त्यसंकरग्रहणे दृष्टान्ताभावाद् अयुक्तम् तदुच्यते हरिद्रोदकवद् व्याप्यं व्यापकं च तद्यथा हरिद्रोदके स्निग्धत्वशैत्यादिधर्मैर् अपां ग्रहणं गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर् हरिद्रायाः ॥ (२७।०)

तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसंनिवेशेन सुखदुःखसंनिपातेन चेश्वरस्य ॥ (२८।०)

एवं पुरुषस्यापि ॥ (२९।०)

ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात् सुखदुःखदातृत्वाच् च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम् ॥ (३०।०)

तथा प्रधानस्य मानससंकल्पालोचनगमनादिभिः करणग्रामस्य विषयाणां च ग्रहणम् ॥ (३१।०)

तथा धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहावकाशदानादिभिर् धर्मैः पृथिव्यादीनां ग्रहणमिति प्रधानवादिनो मन्यन्ते ॥ (३२।०)

आह अथेह तन्त्रे कथं कार्यकारणावस्थानम् ॥ (३३।०)

तद् वाच्यम् ॥ (३४।०)

तदुच्यते इह यस्माद् आह शर्वसर्वेभ्यः इति वचनाद् यथासम्भवम् ॥ (३५।०)

सति विभुत्वे स्ववृत्त्या कार्यकारणयोः सर्वगतत्वेऽपि स्ववृत्त्यसंकरः तस्माद् आसनस्थं कार्यं कारणं चेति ॥ (३६।०)

आह किं तद् आसनस्थं कार्यम् आसने नित्यम् आहोस्विद् अनित्यमिति ॥ (३७।०)

उच्यते नित्यं कार्यम् ॥ (३८।०)

कस्मात् ॥ (३९।०)

पत्युर् भवति ॥ (४०।०)

कारणेश्वरनित्यत्वात् पतिनित्यत्वम् ॥ (४१।०)

इह सद्योजातादिवचनात् पालको नित्यः ॥ (४२।०)

पालकनित्यत्वाच् च पाल्यमपि नित्यम् ॥ (४३।०)

कस्मात् ॥ (४४।०)

न ह्य् असति पाल्ये पालक इत्येव ॥ (४५।०)

सति नित्यत्वे तान्येव पश्वादीनि संयोजयति ॥ (४६।०)

मृल्लोहमयप्राकारादिवद् दृष्टान्तात् ॥ (४७।०)

वृत्तिलाभश्चोत्पत्तिरित्युच्यते ॥ (४८।०)

स्थितिस्थानशरीरेन्द्रियविषयाद्यायतनानां परस्परोपकाराच् चानुग्रहः ईश्वरचोदनानुग्रहः वियोजनं वृत्तिलोपश्च ॥ (४९।०)

लोपोऽभावः ॥ (५०।०)

तस्मात् त्रिष्वपि कालेषु आसनस्थं कार्यं द्रष्टव्यम् ॥ (५१।०)

पृथिव्यां बीजवद् इत्यर्थः ॥ (५२।०)

आह किं तत् कार्यं भगवान् युगपदुत्पादयति क्रमशो वा ॥ (५३।०)

किं वा कर्मापेक्षः अनपेक्षो वा ॥ (५४।०)

तदुच्यते यथेष्टम् ॥ (५५।०)

यस्मादाह ॥ (५६।०)