अत्र व्युत्क्रमाभिधानाच् छेदः क्रमशो योजनीयः ॥ (१।०)

यन्त्रणधारणात्मकश्छेदो द्रष्टव्यः ॥ (२।०)

किमर्थम् ॥ (३।०)

सूक्ष्मवदवस्थितस्य कर्मणः क्षयार्थं वसत्यर्थादिनिर्देशार्थत्वात् ॥ (४।०)

किंच अर्थानाम् अनिर्वचनार्थत्वात् तत्र जप एव केवलोऽभिहितः ॥ (५।०)

इह तु यत इन्द्रियाणि जेतव्यानि यो जेता यया जेतव्यानि यथा जेतव्यानि यत्प्रयोजनं जेतव्यानि यस्मिंश्च जिते जितानि भवन्ति तद् वक्ष्यामः ॥ (६।०)

तथा यस्यात्मवृत्तिर् अध्ययनध्यानस्मरणादि च वक्ष्यामः ॥ (७।०)

तथा यत आत्मा छेत्तव्यः छेत्तारं छेदकरणं छेदप्रयोजनं छेद्यं छित्तिं यस्मिन् छिन्ने छिन्नं भवति तद् वक्ष्यामः ॥ (८।०)

तदुच्यते छित्त्वा ॥ (९।०)

अत्र छेदो नाम आत्मभावविश्लेषणमात्रम् ॥ (१०।०)

विच्छेदवचनाद् गम्यते ॥ (११।०)

त्वा इति शून्यागारगुहावस्थितस्याध्ययनध्यानधारणयन्त्रणादिकं गम्यते ॥ (१२।०)

आह किं तत् ॥ (१३।०)

केभ्यो वा छेत्तव्यम् ॥ (१४।०)

तदुच्यते दोषाणां हेतुजालस्य मूलम् इति ॥ (१५।०)

अत्र दोषाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः ॥ (१६।०)

कस्मात् ॥ (१७।०)

कामार्जनादिमूलत्वात् ॥ (१८।०)

यस्मादुक्तम् । (१९।१)

कामः क्रोधस्तथा लोभो भयं स्वप्नश्च पञ्चमः । (१९।२)

रागो द्वेषश्च मोहश्च ॥ (१९।३)

तथा अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादयो दोषाः ॥ (२०।०)

अर्जनं नाम प्रतिग्रहजयक्रयविक्रयनिर्वेश्यादिषु वर्णिनां विषयार्जनोपायाः ॥ (२१।०)

एतेषु च विषयाणामर्जने वर्ततात्मपीडा परपीडा वा अवर्जनीये भवतः ॥ (२२।०)

तत्र यद्यात्मानं पीडयति तेन इहैव लोके दुःखी भवति ॥ (२३।०)

स्यात् परं पीडयति तत्राप्यस्याधर्मो दुःखादिफलः संचीयते ॥ (२४।०)

तच् च दुःखं नान्योऽनुभवति कर्तैवानुभवति ॥ (२५।०)

अपि च किम्पाकफलोपमा विषयाः ॥ (२६।०)

तद्यथा श्रूयते लवणसागरसंनिकर्षे कालयवनद्वीपे किम्पाका नाम विषवृक्षाः ॥ (२७।०)

तत्फलान्य् आस्वादेनामृतोपमानि च केचिदज्ञानाद् गुडवद् भक्षयन्ति ॥ (२८।०)

भक्षितानि च तानि मूर्छां छर्दिं च जनयन्ति ॥ (२९।०)

तत्तीव्रदुःखाभिभूताः पञ्चत्वमापुः ॥ (३०।०)

श्रुत्वा तु सुहृदां वाक्यं यो नरो ह्य् अवमन्यते । (३१।१)

स दह्यते विपाकान्ते किम्पाकैरिव भक्षितैः ॥ (३१।२)

एवं किम्पाकफलोपमा विषयाः सेव्यमानाः सुखं जनयन्ति ॥ (३२।०)

परिणामे संसारे जन्मनिमित्तत्वाद् दुःखानि प्रतिपद्यन्ते ॥ (३३।०)

इत्येवं विषयाणामर्जने दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित् ॥ (३४।०)

तथा ऽन्यः कथम् ॥ (३५।०)

अस्त्वेष विषयाणामर्जने दोषः ॥ (३६।०)

स भवतु तेषाम् ॥ (३७।०)

न वयं तत् प्रतिषेधयामः ॥ (३८।०)

अयं त्व् अन्यः कष्टो विषयदोषः ॥ (३९।०)

कश्चासाव् इति ॥ (४०।०)

उच्यते रक्षणदोषः ॥ (४१।०)

अर्जितानाम् अप्येषाम् अवश्यम् एवोद्यतायुधेन रक्षा विधातव्या ॥ (४२।०)

कस्मात् ॥ (४३।०)

नृपदहनतस्करदायादसाधारणफलत्वात् ॥ (४४।०)

तत्रात्मपीडा ॥ (४५।०)

परपीडायां च यथोक्तः ॥ (४६।०)

उक्तं हि । (४७।१)

स्वद्रव्यं पुरुषं चोराः स्वमांसं पिशिताशिनः । (४७।२)

क्लेशयन्ति यथा घोरास् तथाहि विषया नरम् ॥ (४७।३)

क्लेशं समनुभुङ्क्ते च विषयाणां परिग्रहात् । (४८।१)

तेषामेव परित्यागात् सर्वक्लेशक्षयो भवेत् ॥ (४८।२)

आत्मदुःखोपघातार्थं त्यागधर्मं समाचरेत् । (४९।१)

नापरित्यज्य विषयान् विषयी सुखमेधते ॥ (४९।२)

विषयाणामर्जनादौ दोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित् ॥ (५०।०)

तथा अन्यः कथम् ॥ (५१।०)

अस्त्वेष विषयाणाम् अर्जनरक्षणादौ दोषौ भवतस्तेषाम् ॥ (५२।०)

न वयं तौ प्रतिषेधयामः ॥ (५३।०)

अयं त्व् अन्यः कष्टतरो विषयाणां दोषः ॥ (५४।०)

कश्चासाव् इति ॥ (५५।०)

उच्यते क्षयो दोषः ॥ (५६।०)

अर्जितानां सुरक्षितानाम् अप्येषाम् अवश्यम् एवाभ्युपगन्तव्यः ॥ (५७।०)

विषयक्षये च पुनर्विषयिणां तीव्रदुःखमभिव्यज्यते ॥ (५८।०)

मत्स्यादिवद् यथोदकक्षये नदीनां तद्वत् तस्माद् अशोभनम् ॥ (५९।०)

उक्तं हि । (६०।१)

त्रय एव ह्रदा दुर्गाः सर्वभूतापहारिणः । (६०।२)

स्त्रियो ऽन्नपानम् ऐश्वर्यं तेषु जाग्रथ ब्राह्मणाः ॥ (६०।३)

नास्ति ज्ञानसमं चक्षुर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । (६१।१)

नास्ति लोभसमं दुःखं नास्ति त्यागात् परं सुखम् ॥ (६१।२)

इति ॥ (६२।०)

एवं विषयाणां क्षयदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित् ॥ (६३।०)

तथान्यः कथम् इति ॥ (६४।०)

सन्त्वेते विषयदोषाः ॥ (६५।०)

अयमन्यतरः कष्टतरो दोषः कश्चासाव् इति ॥ (६६।०)

उच्यते सङ्गदोषः ॥ (६७।०)

यदि तावद् अर्जनं क्रियते रक्षणं च क्षये च पुनः पुनरर्जनं क्रियते रक्षणं च ॥ (६८।०)

यदि सङ्गदोषो न स्यात् ॥ (६९।०)

कथम् ॥ (७०।०)

यावद् अयम् इन्द्रिययुक्तो विषयान् अभिलषति तावदस्य तृप्तिरुपशान्तिरौत्सुक्यविनिवृत्तिश्च न भवति ॥ (७१।०)

भूय एव विषयान् अन्वेष्टुम् आरभते ॥ (७२।०)

ततः पुनरतृप्त्यादयो भवन्ति तद्वत् ॥ (७३।०)

तस्माद् अशोभनम् ॥ (७४।०)

उक्तं हि । (७५।१)

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति । (७५।२)

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ (७५।३)

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । (७६।१)

नालमेकस्य तत् तृप्त्यै तस्माद् विद्वान् शमं व्रजेत् ॥ (७६।२)

इति ॥ (७७।०)

एवं विषयाणां सङ्गदोषं ज्ञात्वा विरज्यते शतानां सहस्राणां वा यदि कश्चित् ॥ (७८।०)

तथान्यः कथम् इति ॥ (७९।०)

सन्त्वेते विषयाणामर्जनादयो दोषाः ॥ (८०।०)

ते भवन्तु तेषाम् ॥ (८१।०)

न वयं तान् प्रतिषेधयामः ॥ (८२।०)

अयं त्व् अन्यः कष्टतमो विषयाणां दोषः ॥ (८३।०)

कश्चासाव् इति ॥ (८४।०)

उच्यते हिंसादोषः ॥ (८५।०)

शक्यमेतेषां विषयाणाम् अर्जनादि कर्तुम् इन्द्रियलौल्यदोषोऽपि भवतु ॥ (८६।०)

यदि हिंसादोषो न स्यात् ॥ (८७।०)

कथम् ॥ (८८।०)

एतेषामेव विषयाणामुपभोगे वर्तता अवश्यमेव हिंसादिदोषाः कर्तव्याः ॥ (८९।०)

कस्मात् ॥ (९०।०)

नानुपहत्य भूतानि विषयोपभोगः शक्यते कर्तुम् ॥ (९१।०)

तत्र शब्दनिमित्तं तावदयं क्रियते ॥ (९२।०)

तद्यथा वीणानिमित्तं खदिरादीन् छिद्यमानान् दृष्ट्वा तन्त्रीनिमित्तं वा कांश्चिद्धिंस्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः क्रियते कदनं कर्म क्रियते स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् ॥ (९३।१)

यदा भिक्षाप्रदगृहेषु रम्यान् शब्दान् श्रोष्यसि तत्र परः परितोषो भविष्यति ॥ (९४।०)

तथा सूत्रादिनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते ॥ (९५।०)

तद्यथा कोशकारादीन् वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते ॥ (९६।०)

स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् यदा भिक्षदगृहेषु मृदुतरस्पर्शानि वासांसि प्राप्स्यसि तत्र ते परः परितोषो भविष्यति ॥ (९७।०)

तथा रूपनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते ॥ (९८।०)

तद्यथा अशोकादीन् वृक्षान् छिद्यमानान्दृष्ट्वा हस्तिनश्च दन्तनिमित्तं वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनो ऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् ॥ (९९।०)

यदा भिक्षदगृहम् अलंकृतकवाटगोपुरं द्रक्ष्यसि तत्र ते परः परितोषो भविष्यति ॥ (१००।०)

तथा रसनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते ॥ (१०१।०)

तद्यथा तित्तिरिमयूरवराहादीन् वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनो ऽयं भूतवधः क्रियते ॥ (१०२।०)

स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् ॥ (१०३।०)

यदा भिक्षदगृहेषु षड्रसमांसप्रकारैर् भोक्ष्यसे तत्र ते परः परितोषो भविष्यति ॥ (१०४।०)

तथा गन्धनिमित्तं तावद् भूतवधः क्रियते । (१०५।१)

तद्यथा पञ्चनखादीन् वध्यमानान् दृष्ट्वा यदि कश्चिद् ब्रूयाद् अशोभनोऽयं भूतवधः कदनं कर्म क्रियते ॥ (१०५।२)

स वक्तव्योऽत्र ते न शोभनोऽयम् ॥ (१०६।०)

यदा भिक्षदगृहेषु सुगन्धान् गन्धान् प्राप्स्यसि तत्र ते परितोषो भविष्यति ॥ (१०७।०)

एवम् । (१०८।१)

कामः क्रोधश्च लोभश्च भयं स्वप्नश्च पञ्चमः । (१०८।२)

रागो द्वेषश्च मोहश्च । (१०८।३)

इति ॥ (१०८।४)

अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादिमूलत्वाद् अतोऽत्र शब्दादयो विषया दोषाः ॥ (१०९।०)

दोषाश्च कथम् ॥ (११०।०)

चित्तवैचित्ये ॥ (१११।०)

दूषयन्तीति दोषाः ॥ (११२।०)

दूषयन्ति यस्माद् अध्ययनध्यानादिनिष्ठं साधकं विचित्तं कुर्वन्तीति दोषाः ॥ (११३।०)

दोषाणाम् इति षष्ठीबहुवचनम् ॥ (११४।०)

आह किं दोषाणामेव दोषेभ्य एव वा छेत्तव्यमुक्तम् ॥ (११५।०)

न ॥ (११६।०)

यस्मादाह हेतुः ॥ (११७।०)

अत्र हेतुरधर्मः ॥ (११८।०)

कस्मात् ॥ (११९।०)

चित्तच्युतिहेतुत्वात् यस्मात् तेनाविष्टः साधको ऽध्ययनस्मरणादिभ्यश् च्यवतीत्यतो ऽत्राधर्मो हेतुः धर्मस्तु स्थित्यादिहेतुः ॥ (१२०।०)

आह कस्यायं हेतुः ॥ (१२१।०)

उच्यते जालस्य ॥ (१२२।०)

अत्र यदा अधर्मः कूटस्थो ऽनारब्धकार्यस् तदा हेतुरित्युच्यते ॥ (१२३।०)

यदा त्व् अज्ञानवासनावशाद्धृत्या स्थित्यादिभावम् आपन्नस्तदा जालाख्यां लभते ॥ (१२४।०)

कस्मात् ॥ (१२५।०)

जालादिवत् समूहस्येत्यर्थः ॥ (१२६।०)

अन्यस्य तन्मयकारणस्याभावात् ॥ (१२७।०)

जालस्येति षष्ठी छेदनशेषत्वे वर्तते ॥ (१२८।०)

अतश्छिन्नमेव भवति ॥ (१२९।०)

कस्मात् ॥ (१३०।०)

दोषचित्तसंनिपातप्रभवत्वाद्धेतुजालयोः ॥ (१३१।०)

आह किं प्रतिसम्बन्धि दोषहेतुजालसंश्लिष्टं भवति ॥ (१३२।०)

तदा कथमभिलप्यते ॥ (१३३।०)

तदुच्यते मूलम् ॥ (१३४।०)

अत्र मूलमित्युक्ते कस्येति भवति ॥ (१३५।०)

दोषचित्तसंनिपातप्रभवत्वाद्धेतुजालयोः प्रवृत्तेर् इत्यतो ऽवगम्यते संयोगमूलमेवात्र मूलमिति ॥ (१३६।०)

आह केनायं छेत्ता मूलच्छेदं करोति ॥ (१३७।०)

तदुच्यते ॥ (१३८।०)