श्रीकूर्म उवाच । (१।१)

विष्णु ड़िघ्त्स् wइथ् मधु अन्द् कैतभगते महेश्वरे देवे स्वाधिवासं पितामहः । (१।२)

तदेव सुमहत् पद्मं भेजे नाभिसमुत्थितम् ॥ (१।३)

अथ दीर्घेण कालेन तत्राप्रतिमपौरुषौ । (२।१)

महासुरौ समायातौ भ्रातरौ मधुकैटभौ ॥ (२।२)

क्रोधेन महताविष्टौ महापर्वतविग्रहौ । (३।१)

कर्णान्तरसमुद्भूतौ देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥ (३।२)

तावागतौ समीक्ष्याह नारायणमजो विभुः । (४।१)

त्रैलोक्यकण्टकावेतावसुरौ हन्तुमर्हसि ॥ (४।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा हरिर्नारायणः प्रभुः । (५।१)

आज्ञापयामास तयोर्वधार्थं पुरुषावुभौ ॥ (५।२)

तदाज्ञया महद्युद्धं तयोस्ताभ्यामभूद् द्विजाः । (६।१)

व्यनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्च व्यनयन्मधुम् ॥ (६।२)

ततः पद्मासनासीनं जगन्नाथं पितामहम् । (७।१)

बभाषे मधुरं वाक्यं स्नेहाविष्टमना हरिः ॥ (७।२)

अस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो । (८।१)

नाहं भवन्तं शक्नोमि वोढुं तेजोमयं गुरुम् ॥ (८।२)

ततो ऽवतीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः । (९।१)

अवाप वैष्णवीं निद्रामेकीभूयाथ विष्णुना ॥ (९।२)

सहस्रशीर्षनयनः शङ्खचक्रगदाधरः । (१०।१)

ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ सुष्वाप सलिले तदा ॥ (१०।२)

नेw च्रेअतिओन् ओड़् ब्रह्मासो ऽनुभूय चिरं कालमानन्दं परमात्मनः । (११।१)

अनाद्यनन्तम् अद्वैतं स्वात्मानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ (११।२)

ततः प्रभाते योगात्मा भूत्वा देवश्चतुर्मुखः । (१२।१)

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां वैष्णवं भावमाश्रितः ॥ (१२।२)

पुरस्तादसृजद् देवः सनन्दं सनकं तथा । (१३।१)

ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वजं तं सनातनम् ॥ (१३।२)

ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः परं वैराग्यमास्थिताः । (१४।१)

विदित्वा परमं भावं न सृष्टौ दधिरे मतिम् ॥ (१४।२)

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ पितामहः । (१५।१)

बभूव नष्टचेता वै मायया परमेष्ठिनः ॥ (१५।२)

ततः पुराणपुरुषो जगन्मूर्तिर्जनार्दनः । (१६।१)

व्याजहारात्मनः पुत्रं मोहनाशाय पद्मजम् ॥ (१६।२)

विष्णुरुवाच । (१७।१)

कच्चिन्न विस्मृतो देवः शूलपाणिः सनातनः । (१७।२)

यदुक्तवानात्मनो ऽसौ पुत्रत्वे तव शङ्करः ॥ (१७।३)

अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः । (१८।१)

प्रजाः स्रष्टुमनास्तेपे तपः परमदुश्चरम् ॥ (१८।२)

ब्रह्मा च्रेअतेस् घोस्त्स्तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित् समवर्तत । (१९।१)

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो ऽभ्यजायत ॥ (१९।२)

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । (२०।१)

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तथाभवन् ॥ (२०।२)

सर्वांस्तानश्रुजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानम् अनिन्दत । (२१।१)

जहौ प्राणांश्च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः ॥ (२१।२)

ओरिगिन् ओड़् रुद्र; निरुक्तितदा प्राणमयो रुद्रः प्रादुरासीत् प्रभोर् मुखात् । (२२।१)

सहस्रादित्यसंकाशो युगान्तदहनोपमः ॥ (२२।२)

रुरोद सुस्वरं घोरं देवदेवः स्वयं शिवः । (२३।१)

रोदमानं ततो ब्रह्मा मा रोदीरित्यभाषत । (२३।२)

रोदनाद् रुद्र इत्येवं लोके ख्यातिं गमिष्यसि ॥ (२३।३)

अन्यानि सप्त नामानि पत्नीः पुत्रांश्चशाश्वतान् । (२४।१)

स्थानानि चैषामष्टानां ददौ लोकपितामहः ॥ (२४।२)

भवः शर्वस्तथेशानः पशूनां पतिरेव च । (२५।१)

भीमश्चोग्रो महादेवस्तानि नामानि सप्त वै ॥ (२५।२)

सूर्यो जलं मही वह्निर्वायुराकाशमेव च । (२६।१)

दीक्षितो ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येता अष्टमूर्तयः ॥ (२६।२)

स्थानेष्वेतेषु ये रुद्रं ध्यायन्ति प्रणमन्ति च । (२७।१)

तेषामष्टतनुर्देवो ददाति परमं पदम् ॥ (२७।२)

सुवर्चला तथैवोमा विकेशी च तथा शिवा । (२८।१)

स्वाहा दिशश्च दीक्षा च रोहिणी चेति पत्नयः ॥ (२८।२)

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । (२९।१)

स्कन्दः सर्गो ऽथ सन्तानो बुधश्चैषां सुताः स्मृताः ॥ (२९।२)

एवंप्रकारो भगवान् देवदेवो महेश्वरः । (३०।१)

प्रजाधर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमाश्रितः ॥ (३०।२)

आत्मन्याधाय चात्मानमैश्वरं भावमास्थितः । (३१।१)

पीत्वा तदक्षरं ब्रह्म शाश्वतं परमामृतम् ॥ (३१।२)

शिव च्रेअतेस् इम्मोर्तल् रुद्रस्प्रजाः सृजेति चादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः । (३२।१)

स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः ॥ (३२।२)

कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलकण्ठान् पिनाकिनः । (३३।१)

त्रिशूलहस्तानृष्टिघ्नान् महानन्दांस् त्रिलोचनान् ॥ (३३।२)

जरामरणनिर्मुक्तान् महावृषभवाहनान् । (३४।१)

वीतरागांश्च सर्वज्ञान् कोटिकोटिशतान् प्रभुः ॥ (३४।२)

तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान् नीललोहितान् । (३५।१)

जरामरणनिर्मुक्तान् व्याजहर हरं गुरुः ॥ (३५।२)

मा स्राक्षीर् ईदृशीर् देव प्रजा मृत्युविवर्जिताः । (३६।१)

अन्याः सृजस्व भूतेश जन्ममृत्युसमन्विताः ॥ (३६।२)

ततस्तमाह भगवान् कपर्दी कामशासनः । (३७।१)

नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वमशुभाः प्रजाः ॥ (३७।२)

ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते ऽशुभाः प्रजाः । (३८।१)

स्वात्मजैरेव तै रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यतिष्ठत । (३८।२)

स्थाणुत्वं तेन तस्यासीद् देवदेवस्य शूलिनः ॥ (३८।३)

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः । (३९।१)

स्रष्टृत्वम् आत्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च ॥ (३९।२)

अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे । (४०।१)

स एव शङ्करः साक्षात् पिनाकी परमेश्वरः ॥ (४०।२)

ततः स भगवान् ब्रह्मा वीक्ष्य देवं त्रिलोचनम् । (४१।१)

सहैव मानसैः पुत्रैः प्रीतिविस्फारिलोचनः ॥ (४१।२)

ज्ञात्वा परतरं भावमैश्वरं ज्ञानचक्षुषा । (४२।१)

तुष्टाव जगतामेकं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥ (४२।२)

ब्रह्मोवाच । (४३।१)

नमस्ते ऽस्तु महादेव नमस्ते परमेश्वर । (४३।२)

नमः शिवाय देवाय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे ॥ (४३।३)

नमो ऽस्तु ते महेशाय नमः शान्ताय हेतवे । (४४।१)

प्रधानपुरुषेशाय योगाधिपतये नमः ॥ (४४।२)

नमः कालाय रुद्राय महाग्रासाय शूलिने । (४५।१)

नमः पिनाकहस्ताय त्रिनेत्राय नमो नमः ॥ (४५।२)

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं ब्रह्मणो जनकाय ते । (४६।१)

ब्रह्मविद्याधिपतये ब्रह्मविद्याप्रदायिने ॥ (४६।२)

नमो वेदरहस्याय कालकालाय ते नमः । (४७।१)

वेदान्तसारसाराय नमो वेदात्ममूर्तये ॥ (४७।२)

नमो बुद्धाय शुद्धाय योगिनां गुरवे नमः । (४८।१)

प्रहीणशोकैर्विविधैर्भूतैः परिवृताय ते ॥ (४८।२)

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्माधिपतये नमः । (४९।१)

त्रियम्बकाय देवाय नमस्ते परमेष्ठिने ॥ (४९।२)

नमो दिग्वाससे तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने । (५०।१)

अनादिमलहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः ॥ (५०।२)

नमस्ताराय तीर्थाय नमो योगर्द्धिहेतवे । (५१।१)

नमो धर्माधिगम्याय योगगम्याय ते नमः ॥ (५१।२)

नमस्ते निष्प्रपञ्चाय निराभासाय ते नमः । (५२।१)

ब्रह्मणे विश्वरूपाय नमस्ते परमात्मने ॥ (५२।२)

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वय्येव सकलं स्थितम् । (५३।१)

त्वया संह्रियते विश्वं प्रधानाद्यं जगन्मय ॥ (५३।२)

त्वमीश्वरो महादेवः परं ब्रह्म महेश्वरः । (५४।१)

परमेष्ठी शिवः शान्तः पुरुषो निष्कलो हरः ॥ (५४।२)

त्वमक्षरं परं ज्योतिस्त्वं कालः परमेश्वरः । (५५।१)

त्वमेव पुरुषो ऽनन्तः प्रधानं प्रकृतिस्तथा ॥ (५५।२)

भूमिरापो ऽनलो वायुर्व्योमाहङ्कार एव च । (५६।१)

यस्य रूपं नमस्यामि भवन्तं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ (५६।२)

यस्य द्यौरभवन्मूर्धा पादौ पृथ्वी दिशो भुजाः । (५७।१)

आकाशमुदरं तस्मै विराजे प्रणमाम्यहम् ॥ (५७।२)

संतापयति यो विश्वं स्वभाभिर्भासयन् दिशः । (५८।१)

ब्रह्मतेजोमयं नित्यं तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ (५८।२)

हव्यं वहति यो नित्यं रौद्री तेजोमयी तनुः । (५९।१)

कव्यं पितृगणानां च तस्मै वह्न्यात्मने नमः ॥ (५९।२)

आप्यायति यो नित्यं स्वधाम्ना सकलं जगत् । (६०।१)

पीयते देवतासङ्घैस्तस्मै सोमात्मने नमः ॥ (६०।२)

बिभर्त्यशेषभूतानि यो ऽन्तश्चरति सर्वदा । (६१।१)

शक्तिर्माहेश्वरी तुभ्यं तस्मै वाय्वात्मने नमः ॥ (६१।२)

सृजत्यशेषमेवेदं यः स्वकर्मानुरूपतः । (६२।१)

स्वात्मन्यवस्थितस्तस्मै चतुर्वक्त्रात्मने नमः ॥ (६२।२)

यः शेषशयने शेते विश्वमावृत्य मायया । (६३।१)

स्वात्मानुभूतियोगेन तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ (६३।२)

बिभर्ति शिरसा नित्यं द्विसप्तभुवनात्मकम् । (६४।१)

ब्रह्माण्डं यो ऽखिलाधारस्तस्मै शेषात्मने नमः ॥ (६४।२)

यः परान्ते परानन्दं पीत्वा दिव्यैकसाक्षिकम् । (६५।१)

नृत्यत्यनन्तमहिमा तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ (६५।२)

यो ऽन्तरा सर्वभूतानां नियन्ता तिष्ठतीश्वरः । (६६।१)

तं सर्वसाक्षिणं देवं नमस्ये भवतस्तनुम् ॥ (६६।२)

यं विनिद्रा जितश्वासाः संतुष्टाः समदर्शिनः । (६७।१)

ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ (६७।२)

यया संतरते मायां योगी संक्षीणकल्मषः । (६८।१)

अपारतरपर्यन्तां तस्मै विद्यात्मने नमः ॥ (६८।२)

यस्य भासा विभातीदमद्वयं तमसः परम् । (६९।१)

प्रपद्ये तत् परं तत्त्वं तद्रूपं परमेश्वरम् ॥ (६९।२)

नित्यानन्दं निराधारं निष्कलं परमं शिवम् । (७०।१)

प्रपद्ये परमात्मानं भवन्तं परमेश्वरम् ॥ (७०।२)

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा तद्भावभावितः । (७१।१)

प्राञ्जलिः प्रणतस्तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम् ॥ (७१।२)

ततस्तस्मै महादेवो दिव्यं योगमनुत्तमम् । (७२।१)

ऐश्वर्यं ब्रह्मसद्भावं वैराग्यं च ददौ हरः ॥ (७२।२)

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च संस्पृश्य प्रणतार्तिहा । (७३।१)

व्याजहार स्वयं देवः सो ऽनुगृह्य पितामहम् ॥ (७३।२)

यत्त्वयाभ्यर्थितं ब्रह्मन् पुत्रत्वे भवतो मम । (७४।१)

कृतं मया तत् सकलं सृजस्व विविधं जगत् ॥ (७४।२)

त्रिधा भिन्नो ऽस्म्यहं ब्रह्मन् ब्रह्मविष्णुहराख्यया । (७५।१)

सर्गरक्षालयगुणैर्निष्कलः परमेश्वरः ॥ (७५।२)

स त्वं ममाग्रजः पुत्रः सृष्टिहेतोर्विनिर्मितः । (७६।१)

ममैव दक्षिणादङ्गाद् वामाङ्गात् पुरुषोत्तमः ॥ (७६।२)

तस्य देवादिदेवस्य शंभोर्हृदयदेशतः । (७७।१)

संबभूवाथ रुद्रो ऽसावहं तस्यापरा तनुः ॥ (७७।२)

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् सर्गस्थित्यन्तहेतवः । (७८।१)

विभज्यात्मानमेको ऽपि स्वेच्छया शङ्करः स्थितः ॥ (७८।२)

तथान्यानि च रूपाणि मम मायाकृतानि तु । (७९।१)

निरूपः केवलः स्वच्छो महादेवः स्वभावतः ॥ (७९।२)

एभ्यः परतरो देवस्त्रिमूर्तिः परमा तनुः । (८०।१)

माहेश्वरी त्रिनयना योगिनां शान्तिदा सदा ॥ (८०।२)

तस्या एव परां मूर्तिं मामवेहि पितामह । (८१।१)

शाश्वतैश्वर्यविज्ञानतेजोयोगसमन्विताम् ॥ (८१।२)

सो ऽहं ग्रसामि सकलमधिष्ठाय तमोगुणम् । (८२।१)

कालो भूत्वा न तमसा मामन्यो ऽभिभविष्यति ॥ (८२।२)

यदा यदा हि मां नित्यं विचिन्तयसि पद्मज । (८३।१)

तदा तदा मे सान्निध्यं भविष्यति तवानघ ॥ (८३।२)

एतावदुक्त्वा ब्रह्माणं सो ऽभिवन्द्य गुरुं हरः । (८४।१)

सहैव मानसैः पुत्रैः क्षणादन्तरधीयत ॥ (८४।२)

सो ऽपि योगं समास्थाय ससर्ज विविधं जगत् । (८५।१)

नारायणाख्यो भगवान् यथापूर्वं प्रजापतिः ॥ (८५।२)

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । (८६।१)

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया ॥ (८६।२)

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । (८७।१)

सर्वे ते ब्रह्मणा तुल्याः साधका ब्रह्मवादिनः ॥ (८७।२)

संकल्पं चैव धर्मं च युगधर्मांश्च शाश्वतान् । (८८।१)

स्थानाभिमानिनः सर्वान् यथा ते कथितं पुरा ॥ (८८।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे दशमो ऽध्यायः ॥ (८९।१)