व्यास उवाच । (१।१)

दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः । (१।२)

मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥ (१।३)

नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः । (२।१)

न कुर्याद् विहितं किंचित् स्वाध्यायं मनसापि च ॥ (२।२)

शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् । (३।१)

शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा ॥ (३।२)

न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् । (४।१)

चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः ॥ (४।२)

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति । (५।१)

सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः ॥ (५।२)

अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् । (६।१)

संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः ॥ (६।२)

दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे । (७।१)

एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः ॥ (७।२)

दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च । (८।१)

चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः ॥ (८।२)

क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च । (९।१)

यथेष्टाचरणस्याहुर् मरणान्तम् अशौचकम् ॥ (९।२)

त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् । (१०।१)

प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम् ॥ (१०।२)

ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते । (११।१)

त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः ॥ (११।२)

अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते । (१२।१)

जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ ॥ (१२।२)

आ दन्तजननात् सद्य आ चौलाद् एकरात्रकम् । (१३।१)

त्रिरात्रम् औपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम् ॥ (१३।२)

जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः । (१४।१)

मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च ॥ (१४।२)

सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च । (१५।१)

ऊर्ध्वं दशाहाद् एकाहं सोदरो यदि निर्गुणः ॥ (१५।२)

अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् । (१६।१)

एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम् ॥ (१६।२)

अदन्तजातमरणं सम्भवेद् यदि सत्तमाः । (१७।१)

एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः ॥ (१७।२)

व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते । (१८।१)

सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः ॥ (१८।२)

अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्रवः । (१९।१)

तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम् ॥ (१९।२)

तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् । (२०।१)

सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्रावाच्च वा ततः ॥ (२०।२)

गर्भच्युताव् अहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे । (२१।१)

यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥ (२१।२)

यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् । (२२।१)

शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम् ॥ (२२।२)

मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते । (२३।१)

अघवृद्धिमद् आशौचम् ऊर्ध्वं चेत् तेन शुध्यति ॥ (२३।२)

अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् । (२४।१)

अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति ॥ (२४।२)

देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु । (२५।१)

तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते ॥ (२५।२)

अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् । (२६।१)

तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि ॥ (२६।२)

वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः । (२७।१)

सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ (२७।२)

स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा । (२८।१)

सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि ॥ (२८।२)

अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् । (२९।१)

ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम् ॥ (२९।२)

आ दन्तात् सोदरे सद्य आ चौलाद् एकरात्रकम् । (३०।१)

आ प्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम् ॥ (३०।२)

मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् । (३१।१)

एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि ॥ (३१।२)

पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च । (३२।१)

एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि ॥ (३२।२)

प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः । (३३।१)

गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः ॥ (३३।२)

परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च । (३४।१)

त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च ॥ (३४।२)

आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् । (३५।१)

एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च ॥ (३५।२)

त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च । (३६।१)

एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते ॥ (३६।२)

त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि । (३७।१)

सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति ॥ (३७।२)

शुध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः । (३८।१)

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥ (३८।२)

क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः । (३९।१)

तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥ (३९।२)

राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु । (४०।१)

स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम् ॥ (४०।२)

सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः । (४१।१)

तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु ॥ (४१।२)

षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि । (४२।१)

वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु ॥ (४२।२)

अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः । (४३।१)

शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते ॥ (४३।२)

षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः । (४४।१)

अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः ॥ (४४।२)

शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति । (४५।१)

दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः ॥ (४५।२)

असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् । (४६।१)

अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति ॥ (४६।२)

यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः । (४७।१)

अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत् ॥ (४७।२)

सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु । (४८।१)

दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति ॥ (४८।२)

यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः । (४९।१)

दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः ॥ (४९।२)

अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति । (५०।१)

षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः ॥ (५०।२)

अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् । (५१।१)

स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः ॥ (५१।२)

अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि । (५२।१)

अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति ॥ (५२।२)

प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः । (५३।१)

स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ (५३।२)

एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु । (५४।१)

शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥ (५४।२)

अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः । (५५।१)

त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचम् एकाहं त्वन्यथा स्मृतम् ॥ (५५।२)

अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः । (५६।१)

अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु ॥ (५६।२)

अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा । (५७।१)

स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः ॥ (५७।२)

यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि । (५८।१)

बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति ॥ (५८।२)

यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः । (५९।१)

तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति ॥ (५९।२)

यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः । (६०।१)

तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत् ॥ (६०।२)

दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् । (६१।१)

सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च ॥ (६१।२)

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । (६२।१)

समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥ (६२।२)

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (६३।१)

लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥ (६३।२)

अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् । (६४।१)

ऊढानां भर्तृसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः ॥ (६४।२)

ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च । (६५।१)

भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम् ॥ (६५।२)

कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च । (६६।१)

दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ ॥ (६६।२)

सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः । (६७।१)

राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च ॥ (६७।२)

यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च । (६८।१)

सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे ॥ (६८।२)

डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः । (६९।१)

सद्यःशौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा ॥ (६९।२)

अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके । (७०।१)

ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यःशौचं विधीयते ॥ (७०।२)

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । (७१।१)

नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते ॥ (७१।२)

पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः । (७२।१)

न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित् ॥ (७२।२)

व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः । (७३।१)

विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम् ॥ (७३।२)

अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः । (७४।१)

तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम् ॥ (७४।२)

जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् । (७५।१)

हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम् ॥ (७५।२)

फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च । (७६।१)

तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च । (७६।२)

आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः ॥ (७६।३)

आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः । (७७।१)

अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः ॥ (७७।२)

देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः । (७८।१)

दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः ॥ (७८।२)

सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः । (७९।१)

दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः ॥ (७९।२)

पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि । (८०।१)

प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान् ॥ (८०।२)

द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः । (८१।१)

चतुर्थे बान्धवैः सर्वैर् अस्थ्नां संचयनं भवेत् । (८१।२)

पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन् ॥ (८१।३)

पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि । (८२।१)

अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः ॥ (८२।२)

एकादशे ऽह्नि कुर्वीत प्रेतमुद्दिश्य भावतः । (८३।१)

द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि । (८३।२)

एकं पवित्रम् एको ऽर्घः पिण्डपात्रं तथैव च ॥ (८३।३)

एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । (८४।१)

सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः ॥ (८४।२)

कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः । (८५।१)

प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः ॥ (८५।२)

ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि । (८६।१)

सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते ॥ (८६।२)

पितॄन् आवाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् । (८७।१)

ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः । (८७।२)

यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते ॥ (८७।३)

मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् । (८८।१)

दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः ॥ (८८।२)

पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकम् इष्यते । (८९।१)

प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः ॥ (८९।२)

मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् । (९०।१)

पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्यभावे सहोदहः ॥ (९०।२)

अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् । (९१।१)

कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः ॥ (९१।२)

एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः । (९२।१)

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते ॥ (९२।२)

स्वधर्मपरमो नित्यम् ईश्वरार्पितमानसः । (९३।१)

प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः ॥ (९३।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः ॥ (९४।१)