नैमिषीया ऊचुः । (१।१)

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (१।२)

उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे ॥ (१।३)

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । (२।१)

किम् अकार्षीन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम् ॥ (२।२)

सूत उवाच । (३।१)

वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम् । (३।२)

त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम् ॥ (३।३)

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः । (४।१)

विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वारे ऽयजद् भवम् ॥ (४।२)

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह । (५।१)

सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः ॥ (५।२)

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम् । (६।१)

दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत् ॥ (६।२)

दधीच उवाच । (७।१)

ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः । (७।२)

स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते ॥ (७।३)

दक्ष उवाच । (८।१)

सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः । (८।२)

न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते ॥ (८।३)

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः । (९।१)

शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम् ॥ (९।२)

दधीच उवाच । (१०।१)

यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः । (१०।२)

सम्पूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः ॥ (१०।३)

न ह्ययं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः । (११।१)

नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते ॥ (११।२)

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट् । (१२।१)

सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु ॥ (१२।२)

दधीच उवाच । (१३।१)

किं त्वया भगवानेष सहस्रांशुर्न दृश्यते । (१३।२)

सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः ॥ (१३।३)

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः । (१४।१)

सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करी तनुः ॥ (१४।२)

एष रुद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः । (१५।१)

आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः ॥ (१५।२)

संस्तूयते सहस्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः । (१६।१)

पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्तिं त्रयीमयम् ॥ (१६।२)

दक्ष उवाच । (१७।१)

य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः । (१७।२)

सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यन्यो विद्यते रविः ॥ (१७।३)

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः । (१८।१)

बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः ॥ (१८।२)

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम् । (१९।१)

सहस्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते ॥ (१९।२)

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम् । (२०।१)

अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया ॥ (२०।२)

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । (२१।१)

नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम् ॥ (२१।२)

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । (२२।१)

पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत ॥ (२२।२)

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम् । (२३।१)

रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम् ॥ (२३।२)

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः । (२४।१)

रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः ॥ (२४।२)

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः । (२५।१)

सम्प्रेक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः ॥ (२५।२)

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने । (२६।१)

नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः ॥ (२६।२)

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना । (२७।१)

दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥ (२७।२)

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः । (२८।१)

समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः ॥ (२८।२)

यस्माद् बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः । (२९।१)

विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः ॥ (२९।२)

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः । (३०।१)

निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः ॥ (३०।२)

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः । (३१।१)

प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः ॥ (३१।२)

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः । (३२।१)

भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः ॥ (३२।२)

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः । (३३।१)

जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम् ॥ (३३।२)

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम् । (३४।१)

पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक् ॥ (३४।२)

देव्युवाच । (३५।१)

दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि । (३५।२)

विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर ॥ (३५।३)

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः । (३६।१)

विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम् ॥ (३६।२)

शिव च्रेअतेस् देस्त्रुच्तिवे रुद्रएवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः । (३७।१)

ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया ॥ (३७।२)

सहस्रशीर्षपादं च सहस्राक्षं महाभुजम् । (३८।१)

सहस्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम् ॥ (३८।२)

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । (३९।१)

दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम् ॥ (३९।२)

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम् । (४०।१)

स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥ (४०।२)

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवो ऽस्त्विति । (४१।१)

विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर ॥ (४१।२)

देस्त्रुच्तिओन् ओड़् दक्षस् सच्रिड़िचेततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया । (४२।१)

वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः ॥ (४२।२)

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी । (४३।१)

तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः ॥ (४३।२)

अन्ये सहस्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता । (४४।१)

रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः ॥ (४४।२)

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा । (४५।१)

कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश ॥ (४५।२)

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश् चातिभीषणाः । (४६।१)

समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति ॥ (४६।२)

सर्वे सम्प्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम् । (४७।१)

ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः ॥ (४७।२)

देवाङ्गनासहस्राढ्यम् अप्सरोगीतनादितम् । (४८।१)

वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम् ॥ (४८।२)

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम् । (४९।१)

उवाच भद्रया रुद्रैर् वीरभद्रः स्मयन्निव ॥ (४९।२)

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । (५०।१)

भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागान् यच्छध्वमीप्सितान् ॥ (५०।२)

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः । (५१।१)

भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम् । (५१।२)

तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः ॥ (५१।३)

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरःसराः । (५२।१)

देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम् ॥ (५२।२)

मन्त्रा ऊचुः सुरान् यूयं तमोपहतचेतसः । (५३।१)

ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम् ॥ (५३।२)

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः । (५४।१)

पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदयसिद्धिदः ॥ (५४।२)

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः । (५५।१)

न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम् ॥ (५५।२)

ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः । (५६।१)

स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षिं दधीचं प्राह देवताः ॥ (५६।२)

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः । (५७।१)

यस्मात् प्रसह्य तस्माद् वो नाशयाम्यद्य गर्वितम् ॥ (५७।२)

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः । (५८।१)

गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः ॥ (५८।२)

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः । (५९।१)

गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्रोतसि चिक्षिपुः ॥ (५९।२)

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम् । (६०।१)

व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् ॥ (६०।२)

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया । (६१।१)

निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत् ॥ (६१।२)

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया । (६२।१)

धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः ॥ (६२।२)

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । (६३।१)

जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः ॥ (६३।२)

तथा विष्णुं सगरुडं समायान्तं महाबलः । (६४।१)

विव्याध निशितैर् बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम् ॥ (६४।२)

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम् । (६५।१)

जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा ॥ (६५।२)

ततः सहस्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान् स्वयम् । (६६।१)

वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः ॥ (६६।२)

तान् दृष्ट्वा गरुडो धीमान् पलायत महाजवः । (६७।१)

विसृज्य माधवं वेगात् तदद्भुतमिवाभवत् ॥ (६७।२)

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पद्मसंभवः । (६८।१)

आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम् ॥ (६८।२)

प्रसादयामास च तं गौरवात् परमेष्ठिनः । (६९।१)

संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम् ॥ (६९।२)

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् । (७०।१)

तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः ॥ (७०।२)

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम् । (७१।१)

स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः ॥ (७१।२)

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम् । (७२।१)

प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः ॥ (७२।२)

त्वमेव जगतः स्रष्टा शासिता चैव रक्षकः । (७३।१)

अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः ॥ (७३।२)

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दी नीललोहितः । (७४।१)

उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हरः ॥ (७४।२)

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम् । (७५।१)

संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः ॥ (७५।२)

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम् । (७६।१)

त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः ॥ (७६।२)

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम । (७७।१)

तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः ॥ (७७।२)

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः । (७८।१)

अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः ॥ (७८।२)

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः । (७९।१)

व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम् ॥ (७९।२)

ब्रह्मोवाच । (८०।१)

किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे । (८०।२)

यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः ॥ (८०।३)

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः । (८१।१)

पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः ॥ (८१।२)

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः । (८२।१)

स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः ॥ (८२।२)

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम् । (८३।१)

चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम् ॥ (८३।२)

तस्माद् अनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम् । (८४।१)

कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः ॥ (८४।२)

यत्नात् परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम् । (८५।१)

भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः ॥ (८५।२)

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । (८६।१)

स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः ॥ (८६।२)

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात् । (८७।१)

मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः ॥ (८७।२)

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा । (८८।१)

एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ (८८।२)

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः । (८९।१)

इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम् ॥ (८९।२)

सृजत्येतज्जगत् सर्वं विष्णुस्तत् पश्यतीश्वरः । (९०।१)

इत्थं जगत् सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम् ॥ (९०।२)

तस्मात् त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः । (९१।१)

समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम् ॥ (९१।२)

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः । (९२।१)

जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम् ॥ (९२।२)

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः । (९३।१)

द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ ॥ (९३।२)

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः । (९४।१)

पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मणो वचनादिह ॥ (९४।२)

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु । (९५।१)

निपात्यमानाः कालेन सम्प्राप्यादित्यवर्चसम् । (९५।२)

ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ (९५।३)

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम् । (९६।१)

भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः ॥ (९६।२)

एतद् वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम् । (९७।१)

शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम् ॥ (९७।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ (९८।१)