सूत उवाच । (१।१)

एतदाकर्ण्य विज्ञानं नारायणमुखेरितम् । (१।२)

कूर्मरूपधरं देवं पप्रच्छुर्मुनयः प्रभुम् ॥ (१।३)

मुनय ऊचुः । (२।१)

कथिता भवता धर्मा मोक्षज्ञानं सविस्तरम् । (२।२)

लोकानां सर्गविस्तारं वंशमन्वन्तराणि च ॥ (२।३)

प्रतिसर्गमिदानीं नो वक्तुम् अर्हसि माधव । (३।१)

भूतानां भूतभव्येश यथा पूर्वं त्वयोदितम् ॥ (३।२)

सूत उवाच । (४।१)

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान् कूर्मरूपधृक् । (४।२)

व्याजहार महायोगी भूतानां प्रतिसंचरम् ॥ (४।३)

कूर्म उवाच । (५।१)

नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा । (५।२)

चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः ॥ (५।३)

यो ऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह । (६।१)

नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः ॥ (६।२)

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति । (७।१)

त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गो मनीषिभिः ॥ (७।२)

महदाद्यां विशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् । (८।१)

प्राकृतः प्रतिसर्गो ऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः ॥ (८।२)

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । (९।१)

प्रलयः प्रतिसर्गो ऽयं कालचिन्तापरैर्द्विजैः ॥ (९।२)

आत्यन्तिकश्च कथितः प्रलयो ऽत्र ससाधनः । (१०।१)

नैमित्तिकमिदानीं वः कथयिष्ये समासतः ॥ (१०।२)

चतुर्युगसहस्रान्ते सम्प्राप्ते प्रतिसंचरे । (११।१)

स्वात्मसंस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रतिपेदे प्रजापतिः ॥ (११।२)

ततो भवत्यनावृष्टिस्तीव्रा सा शतवार्षिकी । (१२।१)

भूतक्षयकरी घोरा सर्वभूतक्षयंकरी ॥ (१२।२)

ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले । (१३।१)

तानि चाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ (१३।२)

सप्तरश्मिरथो भूत्वा समुत्तिष्ठन् दिवाकरः । (१४।१)

असह्यरश्मिर्भवति पिबन्नम्भो गभस्तिभिः ॥ (१४।२)

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्बु महार्णवे । (१५।१)

तेनाहारेण ता दीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत ॥ (१५।२)

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्या भूत्वा चतुर्दिशम् । (१६।१)

चतुर्लोकमिदं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तथा ॥ (१६।२)

व्याप्नुवन्तश्च ते विप्रास्तूर्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः । (१७।१)

दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः ॥ (१७।२)

ते सूर्या वारिणा दीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः । (१८।१)

खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम् ॥ (१८।२)

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा । (१९।१)

साद्रिनद्यर्णवद्वीपा निःस्नेहा समपद्यत ॥ (१९।२)

दीप्ताभिः संतताभिश्च रश्मिभिर्वै समन्ततः । (२०।१)

अधश्चोर्ध्वं च लग्नाभिस्तिर्यक् चैव समावृतम् ॥ (२०।२)

सूर्याग्निना प्रमृष्टानां संसृष्टानां परस्परम् । (२१।१)

एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ॥ (२१।२)

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वा सुकुण्डली । (२२।१)

चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्यात्मतेजसा ॥ (२२।२)

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ् जङ्गमे स्थावरे तथा । (२३।१)

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठा प्रकाशते ॥ (२३।२)

अम्बरीषमिवाभाति सर्वमापूरितं जगत् । (२४।१)

सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते पुनः ॥ (२४।२)

पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । (२५।१)

ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ (२५।२)

द्वीपांश्च पर्वतांश्चैव वर्षाण्यथ महोदधीन् । (२६।१)

तान् सर्वान् भस्मसात्कृत्वा सप्तात्मा पावकः प्रभुः ॥ (२६।२)

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः । (२७।१)

पिबन्न् अपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन् ॥ (२७।२)

ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा । (२८।१)

लोकान् दहति दीप्तात्मा रुद्रतेजोविजृम्भितः ॥ (२८।२)

स दग्ध्वा पृथिवीं देवो रसातलमशोषयत् । (२९।१)

अधस्तात् पृथिवीं दग्ध्वा दिवमूर्ध्वं दहिष्यति ॥ (२९।२)

योजनानां शतानीह सहस्राण्ययुतानि च । (३०।१)

उत्तिष्ठन्ति शिखास्तस्य वह्नेः संवर्तकस्य तु ॥ (३०।२)

गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च सयक्षोरगराक्षसान् । (३१।१)

तदा दहत्यसौ दीप्तः कालरुद्रप्रचोदितः ॥ (३१।२)

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च तथा महः । (३२।१)

दहेदशेषं कालाग्निः कालो विश्वतनुः स्वयम् ॥ (३२।२)

व्याप्तेष्वेतेषु लोकेषु तिर्यगूर्ध्वमथाग्निना । (३३।१)

तत् तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः । (३३।२)

अयोगुडनिभं सर्वं तदा चैकं प्रकाशते ॥ (३३।३)

ततो गजकुलोन्नादास् तडिद्भिः समलंकृताः । (३४।१)

उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः ॥ (३४।२)

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसन्निभाः । (३५।१)

धूम्रवर्णास्तथा केचित् केचित् पीताः पयोधराः ॥ (३५।२)

केचिद् रासभवर्णास्तु लाक्षारसनिभास्तथा । (३६।१)

शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभाः परे ॥ (३६।२)

मनःशिलाभास् त्वन्ये च कपोतसदृशाः परे । (३७।१)

इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा । (३७।२)

इन्द्रचापनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि ॥ (३७।३)

केचित् पर्वतसंकाशाः केचिद् गजकुलोपमाः । (३८।१)

कूटाङ्गारनिभाश्चान्ये केचिन्मीनकुलोद्वहाः । (३८।२)

बहुरूपा घोरूपा घोरस्वरनिनादिनः ॥ (३८।३)

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभःस्थलम् । (३९।१)

ततस्ते जलदा घोरा राविणो भास्करात्मजाः । (३९।२)

सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ॥ (३९।३)

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्तीह महौघवत् । (४०।१)

सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् ॥ (४०।२)

प्रवृष्टे च तदात्यर्थमम्भसा पूर्यते जगत् । (४१।१)

अद्भिस् तेजोऽभिभूतत्वात् तदाग्निः प्रविशत्य् अपः ॥ (४१।२)

नष्टे चाग्नौ वर्षशतैः पयोदाः क्षयसंभवाः । (४२।१)

प्लावयन्तो ऽथ भुवनं महाजलपरिस्रवैः ॥ (४२।२)

धाराभिः पूरयन्तीदं चोद्यमानाः स्वयंभुवा । (४३।१)

अत्यन्तसलिलौघैश्च वेला इव महोदधिः ॥ (४३।२)

साद्रिद्वीपा तथा पृथ्वी जलैः संछाद्यते शनैः । (४४।१)

आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति । (४४।२)

पुनः पतति तद् भूमौ पूर्यन्ते तेन चार्णवाः ॥ (४४।३)

ततः समुद्राः स्वां वेलामतिक्रान्तास्तु कृत्स्नशः । (४५।१)

पर्वताश्च विलीयन्ते मही चाप्सु निमज्जति ॥ (४५।२)

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । (४६।१)

योगनिद्रां समास्थाय शेते देवः प्रजापतिः ॥ (४६।२)

चतुर्युगसहस्रान्तं कल्पमाहुर्महर्षयः । (४७।१)

वाराहो वर्तते कल्पो यस्य विस्तार ईरितः ॥ (४७।२)

असंख्यातास्तथा कल्पा ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाः । (४८।१)

कथिता हि पुराणेषु मुनिभिः कालचिन्तकैः ॥ (४८।२)

सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । (४९।१)

तामसेषु हरस्योक्तं राजसेषु प्रजापतेः ॥ (४९।२)

यो ऽयं प्रवर्तते कल्पो वाराहः सात्त्विको मतः । (५०।१)

अन्ये च सात्त्विकाः कल्पा मम तेषु परिग्रहः ॥ (५०।२)

ध्यानं तपस्तथा ज्ञानं लब्ध्वा तेष्वेव योगिनः । (५१।१)

आराध्य गिरिशं मां च यान्ति तत् परमं पदम् ॥ (५१।२)

सो ऽहं सत्त्वं समास्थाय मायी मायामयीं स्वयम् । (५२।१)

एकार्णवे जगत्यस्मिन् योगनिद्रां व्रजामि तु ॥ (५२।२)

मां पश्यन्ति महात्मानः सुप्तं कालं महर्षयः । (५३।१)

जनलोके वर्तमानास्तपसा योगचक्षुषा ॥ (५३।२)

अहं पुराणपुरुषो भूर्भुवःप्रभवो विभुः । (५४।१)

सहस्रचरणः श्रीमान् सहस्रांशुः सहस्रदृक् ॥ (५४।२)

मन्त्रो ऽग्निर् ब्राह्मिणा गावः कुशाश्च समिधो ह्यहम् । (५५।१)

प्रोक्षणी च स्रुवश् चैव सोमो घृतमथास्म्यहम् ॥ (५५।२)

संवर्तको महानात्मा पवित्रं परमं यशः । (५६।१)

वेदो वेद्यं प्रभुर्गोप्ता गोपतिर्ब्रह्मणो मुखम् ॥ (५६।२)

अनन्तस्तारको योगी गतिर्गतिमतां वरः । (५७।१)

हंसः प्राणो ऽथ कपिलो विश्वमूर्तिः सनातनः ॥ (५७।२)

क्षेत्रज्ञः प्रकृतिः कालो जगद्बीजमथामृतम् । (५८।१)

माता पिता महादेवो मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते ॥ (५८।२)

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता नारायणः पुरुषो योगमूर्तिः । (५९।१)

मां पश्यन्ति यतयो योगनिष्ठा ज्ञात्वात्मानम् अमृतत्वं व्रजन्ति ॥ (५९।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (६०।१)