ईश्वर उवाच । (१।१)

शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः । (१।२)

वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः ॥ (१।३)

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता । (२।१)

सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः ॥ (२।२)

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् । (३।१)

मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः ॥ (३।२)

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् । (४।१)

ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया ॥ (४।२)

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः । (५।१)

प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशक्तिर् इयं मम ॥ (५।२)

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च । (६।१)

सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम् ॥ (६।२)

एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः । (७।१)

संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु ॥ (७।२)

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः । (८।१)

क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ ॥ (८।२)

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् । (९।१)

महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते ॥ (९।२)

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः । (१०।१)

हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः ॥ (१०।२)

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् । (११।१)

दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः ॥ (११।२)

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः । (१२।१)

दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम् ॥ (१२।२)

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् । (१३।१)

भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः ॥ (१३।२)

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः । (१४।१)

ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम् ॥ (१४।२)

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः । (१५।१)

मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः ॥ (१५।२)

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि । (१६।१)

पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः ॥ (१६।२)

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् । (१७।१)

वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः ॥ (१७।२)

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः । (१८।१)

सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः ॥ (१८।२)

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः । (१९।१)

मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि ॥ (१९।२)

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः । (२०।१)

सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते ॥ (२०।२)

यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा । (२१।१)

सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः ॥ (२१।२)

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः । (२२।१)

यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया ॥ (२२।२)

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह । (२३।१)

यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः ॥ (२३।२)

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः । (२४।१)

सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा ॥ (२४।२)

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः । (२५।१)

मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा ॥ (२५।२)

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः । (२६।१)

ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया ॥ (२६।२)

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः । (२७।१)

रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया ॥ (२७।२)

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः । (२८।१)

विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल ॥ (२८।२)

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः । (२९।१)

स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः ॥ (२९।२)

ये च प्रिजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः । (३०।१)

सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः ॥ (३०।२)

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् । (३१।१)

पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात् ॥ (३१।२)

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती । (३२।१)

सापीश्वरनियोगेन चोदिता सम्प्रवर्तते ॥ (३२।२)

याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति । (३३।१)

सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी ॥ (३३।२)

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी । (३४।१)

यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा ॥ (३४।२)

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः । (३५।१)

दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः ॥ (३५।२)

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः । (३६।१)

पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः ॥ (३६।२)

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः । (३७।१)

पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः ॥ (३७।२)

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ । (३८।१)

अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः ॥ (३८।२)

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः । (३९।१)

यक्षरक्षःपिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः ॥ (३९।२)

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः । (४०।१)

ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापते ॥ (४०।२)

युगमन्वन्तराण्ये मम तिष्ठन्ति शासने । (४१।१)

पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे ॥ (४१।२)

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । (४२।१)

नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः ॥ (४२।२)

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् । (४३।१)

ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः ॥ (४३।२)

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया । (४४।१)

प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः ॥ (४४।२)

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः । (४५।१)

वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः ॥ (४५।२)

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । (४६।१)

भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते ॥ (४६।२)

यो ऽशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् । (४७।१)

माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः ॥ (४७।२)

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः । (४८।१)

आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः ॥ (४८।२)

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् । (४९।१)

सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी ॥ (४९।२)

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् । (५०।१)

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत् ॥ (५०।२)

अहं हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । (५१।१)

परमात्मार परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते ॥ (५१।२)

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया । (५२।१)

ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ (५२।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु षष्ठो ऽध्यायः ॥ (५३।१)