सूत उवाच । (१।१)

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु । (१।२)

धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत् ॥ (१।३)

ततस्तूत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत् । (२।१)

भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम् ॥ (२।२)

ध्रुवात् श्लिष्टिं च भव्यं च भार्या शम्भुर्व्यजायत । (३।१)

श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्मषान् ॥ (३।२)

वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् । (४।१)

आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम् ॥ (४।२)

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । (५।१)

नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान् ॥ (५।२)

रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् । (६।१)

सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम् । (६।२)

प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः ॥ (६।३)

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । (७।१)

कन्यायां सुमहावीर्या वैराजस्य प्रजापतेः ॥ (७।२)

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः । (८।१)

अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः ॥ (८।२)

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाबलान् । (९।१)

अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम् ॥ (९।२)

अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् वैन्यो वेनादजायत । (१०।१)

यो ऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः ॥ (१०।२)

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात् । (११।१)

नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा ॥ (११।२)

वेनपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे । (१२।१)

सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरिः ॥ (१२।२)

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सलः । (१३।१)

तं मां वित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोद्भूतं सनातनम् ॥ (१३।२)

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । (१४।१)

श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः ॥ (१४।२)

मदन्वये तु ये सूताः सम्भूता वेदवर्जिताः । (१५।१)

तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया ॥ (१५।२)

स तु वैन्यः पृथुर् धीमान् सत्यसंधो जितेन्द्रियः । (१६।१)

सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः ॥ (१६।२)

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणे ऽभवत् । (१७।१)

गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः ॥ (१७।२)

तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः । (१८।१)

आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम् ॥ (१८।२)

धार्मिकौ रूपसम्पन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ । (१९।१)

मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः । (१९।२)

एकमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः ॥ (१९।३)

वैन्यो ऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन् । (२०।१)

अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने ॥ (२०।२)

अचिरादेव तन्वङ्गी भार्या तस्य शुचिस्मिता । (२१।१)

शिखण्डिनं हविर्धानम् अन्तर्धाना व्यजायत ॥ (२१।२)

शिखण्डिनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः । (२२।१)

धार्मिको रूपसम्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ (२२।२)

सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः । (२३।१)

मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यासं प्रति धर्मवित् ॥ (२३।२)

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः । (२४।१)

जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम् ॥ (२४।२)

तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् । (२५।१)

अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् ॥ (२५।२)

तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी । (२६।१)

पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता ॥ (२६।२)

स तस्या दक्षिणे तीरे मुनीन्द्रैर्योगिभिर्वृतम् । (२७।१)

सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यत् प्रीतिसंयुतः ॥ (२७।२)

मन्दाकिनीजले स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । (२८।१)

अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः ॥ (२८।२)

ध्यात्वार्कसंस्थम् ईशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् । (२९।१)

सम्प्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ (२९।२)

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च । (३०।१)

अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर् वेदसंभवैः ॥ (३०।२)

अथास्मिन्नन्तरे ऽपश्यत् समायान्तं महामुनिम् । (३१।१)

श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम् ॥ (३१।२)

भस्मसंदिग्धसर्वाङ्गं कौपीनाच्छादनान्वितम् । (३२।१)

तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥ (३२।२)

समाप्य संस्तवं शंभोर् आनन्दास्राविलेक्षणः । (३३।१)

ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ (३३।२)

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः । (३४।१)

योगीश्वरो ऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः ॥ (३४।२)

अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे । (३५।१)

किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालयानघ ॥ (३५।२)

सो ऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् । (३६।१)

शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्मषम् ॥ (३६।२)

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः । (३७।१)

ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम् ॥ (३७।२)

अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम् । (३८।१)

अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम् ॥ (३८।२)

उवाच शिष्यान् सम्प्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः । (३९।१)

ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान् ॥ (३९।२)

मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः । (४०।१)

समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम् ॥ (४०।२)

इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया । (४१।१)

अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया ॥ (४१।२)

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम् । (४२।१)

आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया ॥ (४२।२)

इहैव देवमीशानं देवानामपि दैवतम् । (४३।१)

आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देवदानवाः ॥ (४३।२)

इहैव मुनयः पूर्वं मरीच्याद्या महेश्वरम् । (४४।१)

दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम् ॥ (४४।२)

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः । (४५।१)

तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ (४५।२)

एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम् । (४६।१)

आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये ॥ (४६।२)

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् । (४७।१)

अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः सम्प्रवर्तितम् ॥ (४७।२)

सो ऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः । (४८।१)

साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतो ऽभवत् ॥ (४८।२)

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः । (४९।१)

शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः ॥ (४९।२)

हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम् । (५०।१)

प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम् ॥ (५०।२)

प्राचीनबर्हिर् भगवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः । (५१।१)

समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत् ॥ (५१।२)

प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितौजसः । (५२।१)

अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः ॥ (५२।२)

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । (५३।१)

दक्ष अन्द् शिवदक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः ॥ (५३।२)

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता । (५४।१)

कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत् ॥ (५४।२)

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः । (५५।१)

दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम् ॥ (५५।२)

तदा वै तमसाविष्टः सो ऽधिकां ब्रह्मणः सुतः । (५६।१)

पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम् ॥ (५६।२)

कदाचित् स्वगृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः । (५७।१)

भर्त्रा सह विनिन्द्यैनां भर्त्सयामास वै रुषा ॥ (५७।२)

अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुस्तव पिनाकिनः । (५८।१)

त्वमप्यसत्सुतास्माकं गृहाद् गच्छ यथागतम् ॥ (५८।२)

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया । (५९।१)

विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना ॥ (५९।२)

प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम् । (६०।१)

हिमवद्दुहिता साभूत् तपसा तस्य तोषिता ॥ (६०।२)

ज्ञात्वा तद् भगवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः । (६१।१)

शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम् ॥ (६१।२)

त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः । (६२।१)

स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि ॥ (६२।२)

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम् । (६३।१)

स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत् ॥ (६३।२)

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु । (६४।१)

विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम् ॥ (६४।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ (६५।१)