KūPur, 1, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
त्रिधन्वा राजपुत्रस्तु धर्मेणापालयन्महीम् । (१।२)
tridhanvā rājaputrastu dharmeṇāpālayanmahīm |
तस्य पुत्रो ऽभवद् विद्वांस्त्रय्यारुण इति स्मृतः ॥ (१।३)
tasya putro 'bhavad vidvāṃstrayyāruṇa iti smṛtaḥ ||
हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम वीर्यवान् । (३।१)
hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma vīryavān |
हरितो रोहितस्याथ धुन्धुस्तस्य सुतो ऽभवत् ॥ (३।२)
harito rohitasyātha dhundhustasya suto 'bhavat ||
विजयस्याभवत् पुत्रः कारुको नाम वीर्यवान् ॥ (४।२)
vijayasyābhavat putraḥ kāruko nāma vīryavān ||
सगरस्तस्य पुत्रो ऽभूद् राजा परमधार्मिकः ॥ (५।२)
sagarastasya putro 'bhūd rājā paramadhārmikaḥ ||
थे wइड़ेस् ओड़् सगरद्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा । (६।१)
The wifes of Sagaradve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā |
ताभ्यामाराधितः प्रादादौर्वाग्निर्वरमुत्तमम् ॥ (६।२)
tābhyāmārādhitaḥ prādādaurvāgnirvaramuttamam ||
प्रभा षष्टिसहस्रं तु पुत्राणां जगृहे शुभा ॥ (७।२)
prabhā ṣaṣṭisahasraṃ tu putrāṇāṃ jagṛhe śubhā ||
तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात् तु भगीरथः ॥ (८।२)
tasya putro dilīpastu dilīpāt tu bhagīrathaḥ ||
नाभागस्तस्य दायादः सिन्धुद्वीपस्ततो ऽभवत् ॥ (११।२)
nābhāgastasya dāyādaḥ sindhudvīpastato 'bhavat ||
ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत् सुदासो नाम धार्मिकाः । (१२।२)
ṛtuparṇasya putro 'bhūt sudāso nāma dhārmikāḥ |
वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके । (१३।१)
vasiṣṭhastu mahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake |
अश्मकस्योत्कलायां तु नकुलो नाम पार्थिवः । (१४।१)
aśmakasyotkalāyāṃ tu nakulo nāma pārthivaḥ |
स हि रामभयाद् राजा वनं प्राप सुदुःखितः ॥ (१४।२)
sa hi rāmabhayād rājā vanaṃ prāpa suduḥkhitaḥ ||
बिभ्रत् स नारीकवचं तस्माच्छतरथो ऽभवत् । (१५।१)
bibhrat sa nārīkavacaṃ tasmācchataratho 'bhavat |
तस्माद् बिलिबिलिः श्रीमान् वृद्धशर्मा च तत्सुतः ॥ (१५।२)
tasmād bilibiliḥ śrīmān vṛddhaśarmā ca tatsutaḥ ||
तस्माद् विश्वसहस्तस्मात् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः । (१६।१)
tasmād viśvasahastasmāt khaṭvāṅga iti viśrutaḥ |
स्तोर्य् ओड़् रामरामो दाशरथिर् वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ॥ (१७।२)
story of Rāmarāmo dāśarathir vīro dharmajño lokaviśrutaḥ ||
भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः । (१८।१)
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalaḥ |
सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः । (१८।२)
sarve śakrasamā yuddhe viṣṇuśaktisamanvitāḥ |
जज्ञे रावणनाशार्थं विष्णुरंशेन विश्वकृत् ॥ (१८।३)
jajñe rāvaṇanāśārthaṃ viṣṇuraṃśena viśvakṛt ||
सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता ॥ (१९।२)
sītā trilokavikhyātā śīlaudāryaguṇānvitā ||
प्रायच्छज्जानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम् ॥ (२०।२)
prāyacchajjānakīṃ sītāṃ rāmamevāśritā patim ||
प्रददौ शत्रुनाशार्थं जनकायाद्भुतं धनुः ॥ (२१।२)
pradadau śatrunāśārthaṃ janakāyādbhutaṃ dhanuḥ ||
स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम् । (२२।१)
sa rājā janako vidvān dātukāmaḥ sutāmimām |
अघोषयदमित्रघ्नो लोके ऽस्मिन् द्विजपुङ्गवाः ॥ (२२।२)
aghoṣayadamitraghno loke 'smin dvijapuṅgavāḥ ||
इदं धनुः समादातुं यः शक्नोति जगत्त्रये । (२३।१)
idaṃ dhanuḥ samādātuṃ yaḥ śaknoti jagattraye |
देवो वा दानवो वापि स सीतां लब्धुमर्हति ॥ (२३।२)
devo vā dānavo vāpi sa sītāṃ labdhumarhati ||
विज्ञाय रामो बलवान् जनकस्य गृहं प्रभुः । (२४।१)
vijñāya rāmo balavān janakasya gṛhaṃ prabhuḥ |
उद्ववाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शङ्करः । (२५।१)
udvavāha ca tāṃ kanyāṃ pārvatīmiva śaṅkaraḥ |
रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत् ॥ (२६।२)
rāmaṃ jyeṣṭhaṃ sutaṃ vīraṃ rājānaṃ kartumārabhat ||
पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः ॥ (२८।२)
pūrvameva varo yasmād datto me bhavatā yataḥ ||
स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुःखितमानसः । (२९।१)
sa tasyā vacanaṃ śrutvā rājā duḥkhitamānasaḥ |
बाढमित्यब्रवीद् वाक्यं तथा रामो ऽपि धर्मवित् ॥ (२९।२)
bāḍhamityabravīd vākyaṃ tathā rāmo 'pi dharmavit ||
प्रणम्याथ पितुः पादौ लक्ष्मणेन सहाच्युतः । (३०।१)
praṇamyātha pituḥ pādau lakṣmaṇena sahācyutaḥ |
उवास तत्र मतिमान् लक्ष्मणेन सह प्रभुः ॥ (३१।२)
uvāsa tatra matimān lakṣmaṇena saha prabhuḥ ||
अदृष्ट्वा लक्ष्मणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ । (३३।१)
adṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmaḥ sītāmākulitendriyau |
ततः कदाचित् कपिना सुग्रीवेण द्विजोत्तमाः । (३४।१)
tataḥ kadācit kapinā sugrīveṇa dvijottamāḥ |
वानराणामभूत् सख्यं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ (३४।२)
vānarāṇāmabhūt sakhyaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
वायुपुत्रो महातेजा रामस्यासीत् प्रियः सदा ॥ (३५।२)
vāyuputro mahātejā rāmasyāsīt priyaḥ sadā ||
स कृत्वा परमं धैर्यं रामाय कृतनिश्चयः । (३६।१)
sa kṛtvā paramaṃ dhairyaṃ rāmāya kṛtaniścayaḥ |
आनयिष्यामि तां सीतामित्युक्त्वा विचचार ह ॥ (३६।२)
ānayiṣyāmi tāṃ sītāmityuktvā vicacāra ha ||
तत्राथ निर्जने देशे वृक्षमूले शुचिस्मिताम् । (३८।१)
tatrātha nirjane deśe vṛkṣamūle śucismitām |
अश्रुपूर्णेक्षणां हृद्यां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् । (३९।१)
aśrupūrṇekṣaṇāṃ hṛdyāṃ saṃsmarantīmaninditām |
राममिन्दीवरश्यामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम् ॥ (३९।२)
rāmamindīvaraśyāmaṃ lakṣmaṇaṃ cātmasaṃsthitam ||
निवेदयित्वा चात्मानं सीतायै रहसि स्वयम् । (४०।१)
nivedayitvā cātmānaṃ sītāyai rahasi svayam |
दृष्ट्वाङ्गुलीयकं सीता पत्युः परमशोभनम् । (४१।१)
dṛṣṭvāṅgulīyakaṃ sītā patyuḥ paramaśobhanam |
समाश्वास्य तदा सीतां दृष्ट्वा रामस्य चान्तिकम् । (४२।१)
samāśvāsya tadā sītāṃ dṛṣṭvā rāmasya cāntikam |
नयिष्ये त्वां महाबाहुरुक्त्वा रामं ययौ पुनः ॥ (४२।२)
nayiṣye tvāṃ mahābāhuruktvā rāmaṃ yayau punaḥ ||
ततः स रामो बलवान् सार्धं हनुमता स्वयम् । (४४।१)
tataḥ sa rāmo balavān sārdhaṃ hanumatā svayam |
लक्ष्मणेन च युद्धाय बुद्धिं चक्रे हि रक्षसाम् ॥ (४४।२)
lakṣmaṇena ca yuddhāya buddhiṃ cakre hi rakṣasām ||
सेतुं परमधर्मात्मा रावणं हतवान् प्रभुः ॥ (४५।२)
setuṃ paramadharmātmā rāvaṇaṃ hatavān prabhuḥ ||
प्रत्यक्षमेव भगवान् दत्तवान् वरमुत्तमम् ॥ (४८।२)
pratyakṣameva bhagavān dattavān varamuttamam ||
यत् त्वया स्थापितं लिङ्गं द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः । (४९।१)
yat tvayā sthāpitaṃ liṅgaṃ drakṣyantīha dvijātayaḥ |
दर्शनादेव लिङ्गस्य नाशं यान्ति न संशयः ॥ (५०।२)
darśanādeva liṅgasya nāśaṃ yānti na saṃśayaḥ ||
यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावदेषा च मेदिनी । (५१।१)
yāvat sthāsyanti girayo yāvadeṣā ca medinī |
यावत् सेतुश्च तावच्च स्थास्याम्यत्र तिरोहितः ॥ (५१।२)
yāvat setuśca tāvacca sthāsyāmyatra tirohitaḥ ||
स्नानं दानं जपः श्राद्धं भविष्यत्यक्षयं कृतम् । (५२।१)
snānaṃ dānaṃ japaḥ śrāddhaṃ bhaviṣyatyakṣayaṃ kṛtam |
इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुः परिष्वज्य तु राघवम् । (५३।१)
ityuktvā bhagavāñchaṃbhuḥ pariṣvajya tu rāghavam |
विशेषाद् ब्राह्मणान् सर्वान् पूजयामास चेश्वरम् । (५५।१)
viśeṣād brāhmaṇān sarvān pūjayāmāsa ceśvaram |
लवश्च सुमहाभागः सर्वतत्त्वार्थवित् सुधीः ॥ (५६।२)
lavaśca sumahābhāgaḥ sarvatattvārthavit sudhīḥ ||
अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तत्सुतो ऽभवत् । (५७।१)
atithistu kuśājjajñe niṣadhastatsuto 'bhavat |
नलस्तु निषधस्याभून्नभस् तस्माद् अजायत ॥ (५७।२)
nalastu niṣadhasyābhūnnabhas tasmād ajāyata ||
नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा च तत्सुतः । (५८।१)
nabhasaḥ puṇḍarīkākhyaḥ kṣemadhanvā ca tatsutaḥ |
तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान् ॥ (५८।२)
tasya putro 'bhavad vīro devānīkaḥ pratāpavān ||
अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्वांस्तत्सुतो ऽभवत् । (५९।१)
ahīnagustasya sutaḥ sahasvāṃstatsuto 'bhavat |
तस्माच्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्तु तत्सुतः ॥ (५९।२)
tasmāccandrāvalokastu tārāpīḍastu tatsutaḥ ||
तारापीडाच्चन्द्रगिरिर् भानुवित्तस्ततो ऽभवत् । (६०।१)
tārāpīḍāccandragirir bhānuvittastato 'bhavat |
सर्वे प्राधान्यतः प्रोक्ताः समासेन द्विजोत्तमाः ॥ (६०।३)
sarve prādhānyataḥ proktāḥ samāsena dvijottamāḥ ||
य इमं शृणुयान्नित्यमिक्ष्वाकोर्वंशमुत्तमम् । (६१।१)
ya imaṃ śṛṇuyānnityamikṣvākorvaṃśamuttamam |
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे विंशो ऽध्यायः ॥ (६२।१)
iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge viṃśo 'dhyāyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.