श्रीकूर्म उवाच । (१।१)

ड़िवे सर्गस्सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । (१।२)

अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ (१।३)

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः । (२।१)

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ (२।२)

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः । (३।१)

संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः ॥ (३।२)

बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । (४।१)

मुख्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः ॥ (४।२)

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः । (५।१)

तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत ॥ (५।२)

यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः । (६।१)

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः ॥ (६।२)

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह । (७।१)

ऊर्ध्वस्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः ॥ (७।२)

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । (८।१)

प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः ॥ (८।२)

ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा । (९।१)

प्रादुरासीत् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस्तु साधकः ॥ (९।२)

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । (१०।१)

दुःखोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिताः ॥ (१०।२)

तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः । (११।१)

तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत् ॥ (११।२)

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः । (१२।१)

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । (१२।२)

इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः ॥ (१२।३)

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । (१३।१)

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः ॥ (१३।२)

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः । (१४।१)

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो ऽबुद्धिपूर्वकः ॥ (१४।२)

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । (१५।१)

तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥ (१५।२)

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । (१६।१)

ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥ (१६।२)

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः । (१७।१)

नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे ॥ (१७।२)

प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । (१८।१)

बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः ॥ (१८।२)

सोन्स् ओड़् ब्रह्माअग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । (१९।१)

सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् । (१९।२)

ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ (१९।३)

पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः । (२०।१)

ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम् ॥ (२०।२)

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः । (२१।१)

मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः ॥ (२१।२)

तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः । (२२।१)

नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः ॥ (२२।२)

बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः । (२३।१)

स तप्यमानो भगवान् न किंचित् प्रतिपद्यत ॥ (२३।२)

ओरिगिन् ओड़् शिवततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो व्यजायत । (२४।१)

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ॥ (२४।२)

भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः । (२५।१)

समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः ॥ (२५।२)

स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः । (२६।१)

यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम् ॥ (२६।२)

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः । (२७।१)

शिव च्रेअतेस् रुद्रस्तमाह भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ (२७।२)

निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः । (२८।१)

स्वात्मना सदृशान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः । (२८।२)

कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान् ॥ (२८।३)

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः । (२९।१)

सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः । (२९।२)

प्रजाः स्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः ॥ (२९।३)

ब्रह्मा च्रेअतेस् ड़ुर्थेर् बेइन्ग्स्निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः । (३०।१)

स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत ॥ (३०।२)

आपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा । (३१।१)

नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च ॥ (३१।२)

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः । (३२।१)

अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः ॥ (३२।२)

स्थानाभिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः । (३३।१)

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । (३३।२)

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च ॥ (३३।३)

प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् । (३४।१)

शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च ॥ (३४।२)

श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः । (३५।१)

संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः ॥ (३५।२)

पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यानाच्च पुलहं मुनिम् । (३६।१)

अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम् ॥ (३६।२)

इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः । (३७।१)

आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः सम्प्रवर्तितः ॥ (३७।२)

ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । (३८।१)

सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् ॥ (३८।२)

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । (३९।१)

ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः ॥ (३९।२)

उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः । (४०।१)

सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत । (४०।२)

सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यां स्वपन्त्यतः ॥ (४०।३)

सत्त्वमात्रात्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत । (४१।१)

ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः सम्प्रजज्ञिरे ॥ (४१।२)

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् । (४२।१)

तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते ॥ (४२।२)

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । (४३।१)

पितृवन्मन्यमानस्य पितरः सम्प्रजज्ञिरे ॥ (४३।२)

उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् । (४४।१)

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत ॥ (४४।२)

तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् । (४५।१)

तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी ॥ (४५।२)

तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा । (४६।१)

उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर् मध्यमां तनुम् ॥ (४६।२)

रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत । (४७।१)

ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः ॥ (४७।२)

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । (४८।१)

ज्योत्स्ना सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याभिधीयते ॥ (४८।२)

ततः स भगवान् ब्रह्मा सम्प्राप्य द्विजपुङ्गवाः । (४९।१)

मूर्तिं तमोरजःप्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत् ॥ (४९।२)

अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे । (५०।१)

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः ॥ (५०।२)

सर्पा यक्षास्तथा भूता गन्धर्वाः सम्प्रजज्ञिरे । (५१।१)

रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः ॥ (५१।२)

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् । (५२।१)

मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद् गाश्च निर्ममे ॥ (५२।२)

पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् । (५३।१)

उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कून् अन्यांश्च जातयः । (५३।२)

औषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥ (५३।३)

गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्सामरथन्तरम् । (५४।१)

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥ (५४।२)

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । (५५।१)

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥ (५५।२)

सामानि जागतं छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा । (५६।१)

वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् ॥ (५६।२)

एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च । (५७।१)

अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥ (५७।२)

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । (५८।१)

ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः ॥ (५८।२)

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् । (५९।१)

ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ (५९।२)

यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः । (६०।१)

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । (६०।२)

अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ (६०।३)

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे । (६१।१)

तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ (६१।२)

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । (६२।१)

तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते ॥ (६२।२)

महाभूतेषु नानात्वम् इन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । (६३।१)

विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम् ॥ (६३।२)

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । (६४।१)

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥ (६४।२)

आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । (६५।१)

शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः ॥ (६५।२)

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । (६६।१)

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ (६६।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तमो ऽध्यायः ॥ (६७।१)