व्यास उवाच । (१।१)

न हिंस्यात् सर्वभूतानि नानृतं वा वदेत् क्वचित् । (१।२)

नाहितं नाप्रियं वाक्यं न स्तेनः स्यात् कदाचन ॥ (१।३)

तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव वा । (२।१)

परस्यापहरञ्जन्तुर्नरकं प्रतिपद्यते ॥ (२।२)

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रपतितादपि । (३।१)

न चान्यस्मादशक्तश्च निन्दितान् वर्जयेद् बुधः ॥ (३।२)

नित्यं याचनको न स्यात् पुनस्तं नैव याचयेत् । (४।१)

प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतिः ॥ (४।२)

न देवद्रव्यहारी स्याद् विशेषेण द्विजोत्तमः । (५।१)

ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापद्यपि कदाचन ॥ (५।२)

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । (६।१)

देवस्वं चापि यत्नेन सदा परिहरेत् ततः ॥ (६।२)

पुष्पे शाक्रोदके काष्ठे तथा मूले फले तृणे । (७।१)

अदत्तादानमस्तेयं मनुः प्राह प्रजापतिः ॥ (७।२)

ग्रहीतव्यानि पुष्पाणि देवार्चनविधौ द्विजाः । (८।१)

नैकस्मादेव नियतम् अननुज्ञाय केवलम् ॥ (८।२)

तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेद् बुधः । (९।१)

धर्मार्थं केवलं विप्रा ह्यन्यथा पतितो भवेत् ॥ (९।२)

तिलमुद्गयवादीनां मुष्टिर्ग्राह्या पथि स्थितैः । (१०।१)

क्षुधार्तैर्नान्यथा विप्रा धर्मविद्भिरिति स्थितिः ॥ (१०।२)

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । (११।१)

व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥ (११।२)

प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः । (१२।१)

छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥ (१२।२)

अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति । (१३।१)

स लिङ्गिनां हरेदेनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥ (१३।२)

बैडालव्रतिनः पापा लोके धर्मविनाशकाः । (१४।१)

सद्यः पतन्ति पापेषु कर्मणस्तस्य तत् फलम् ॥ (१४।२)

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् वामाचारांस्तथैव च । (१५।१)

पञ्चरात्रान् पाशुपतान् वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ (१५।२)

वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा । (१६।१)

द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥ (१६।२)

याजनं योनिसंबन्धं सहवासं च भाषणम् । (१७।१)

कुर्वाणः पतते जन्तुस्तस्माद् यत्नेन वर्जयेत् ॥ (१७।२)

देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः । (१८।१)

ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम् ॥ (१८।२)

गोभिश्च दैवतैर्विप्रैः कृष्या राजोपसेवया । (१९।१)

कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि धर्मतः ॥ (१९।२)

कुविवाहैः क्रियालोपैर् वेदानध्ययनेन च । (२०।१)

कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ (२०।२)

अनृतात् पारदार्याच्च तथाभक्ष्यस्य भक्षणात् । (२१।१)

अश्रौतधर्माचरणात् क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ (२१।२)

अश्रोत्रियेषु वै दानाद् वृषलेषु तथैव च । (२२।१)

विहिताचारहीनेषु क्षिप्रं नश्यति वै कुलम् ॥ (२२।२)

नाधार्मिकैर्वृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । (२३।१)

न शूद्रराज्ये निवसेन्न पाषण्डजनैर्वृते ॥ (२३।२)

हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये पूर्वपश्चिमयोः शुभम् । (२४।१)

मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेद् द्विजः ॥ (२४।२)

कृष्णो वा यत्र चरति मृगो नित्यं स्वभावतः । (२५।१)

पुण्याश्च विश्रुता नद्यस्तत्र वा निवसेद् द्विजः ॥ (२५।२)

अर्धक्रोशान्नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः । (२६।१)

नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ ॥ (२६।२)

न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कसैः । (२७।१)

न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥ (२७।२)

एकशय्यासनं पङ्क्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् । (२८।१)

याजनाध्यापने योनिस्तथैव सहभोजनम् ॥ (२८।२)

सहाध्यायस्तु दशमः सहयाजनमेव च । (२९।१)

एकादश समुद्दिष्टा दोषाः सांकर्यसंज्ञिताः ॥ (२९।२)

समीपे वा व्यवस्थानात् पापं संक्रमते नृणाम् । (३०।१)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सांकर्यं परिवर्जयेत् ॥ (३०।२)

एकपङ्क्त्युपविष्टा ये न स्पृशन्ति परस्परम् । (३१।१)

भस्मना कृतमर्यादा न तेषां संकरो भवेत् ॥ (३१।२)

अग्निना भस्मना चैव सलिलेनावसेकतः । (३२।१)

द्वारेण स्तम्भमार्गेण षड्भिः पङ्क्तिर्विभिद्यते ॥ (३२।२)

न कुर्याच्छुष्कवैराणि विवादं च न पैशुनम् । (३३।१)

परक्षेत्रे गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित् । (३३।२)

न संवदेत् सूतके च न कंचिन् मर्मणि स्पृशेत् ॥ (३३।३)

न सूर्यपरिवेषं वा नेन्द्रचापं शवाग्निकम् । (३४।१)

परस्मै कथयेद् विद्वान् शशिनं वा कदाचन ॥ (३४।२)

न कुर्याद् बहुभिः सार्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा । (३५।१)

आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥ (३५।२)

तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् न नक्षत्राणि निर्दिशेत् । (३६।१)

नोदक्यामभिभाषेत नाशुचिं वा द्विजोत्तमः ॥ (३६।२)

न देवगुरुविप्राणां दीयमानं तु वारयेत् । (३७।१)

न चात्मानं प्रशंसेद् वा परनिन्दां च वर्जयेत् । (३७।२)

वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ (३७।३)

यस्तु देवानृषीन् विप्रान्वेदान् वा निन्दति द्विजः । (३८।१)

न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः ॥ (३८।२)

निन्दयेद् वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् । (३९।१)

कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः ॥ (३९।२)

तूष्णीमासीत निन्दायां न ब्रूयात् किंचिद् उत्तरम् । (४०।१)

कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चैतानवलोकयेत् ॥ (४०।२)

वर्जयेद् वै रहस्यानि परेषां गूहयेद् बुधः । (४१।१)

विवादं स्वजनैः सार्धं न कुर्याद् वै कदाचन ॥ (४१।२)

न पापं पापिनां ब्रूयादपापं वा द्विजोत्तमाः । (४२।१)

स तेन तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर् देषवान् भवेत् ॥ (४२।२)

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदनात् । (४३।१)

तानि पुत्रान् पशून् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम् ॥ (४३।२)

ब्रह्महत्यासुरापाने स्तेयगुर्वङ्गनागमे । (४४।१)

दृष्टं विशोधनं वृद्धैर्नास्ति मिथ्याभिशंसने ॥ (४४।२)

नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं शशिनं चानिमित्ततः । (४५।१)

नास्तं यान्तं न वारिस्थं नोपसृष्टं न मघ्यगम् । (४५।२)

तिरोहितं वाससा वा नादर्शान्तरगामिनम् ॥ (४५।३)

न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन । (४६।१)

न च मूत्रं पुरीषं वा न च संस्पृष्टमैथुनम् । (४६।२)

नाशुचिः सूर्यसोमादीन् ग्रहानालोकयेद् बुधः ॥ (४६।३)

पतितव्यङ्गचण्डालानुच्छिष्टान् नावलोकयेत् । (४७।१)

नाभिभाषेत च परमुच्छिष्टो वावगुण्ठितः ॥ (४७।२)

न पश्येत् प्रेतसंस्पर्शं न क्रुद्धस्य गुरोर्मुखम् । (४८।१)

न तैलोदकयोश्छायां न पत्नीं भोजने सति । (४८।२)

नामुक्तबन्धनाङ्गां वा नोन्मत्तं मत्तमेव वा ॥ (४८।३)

नाश्नीयात् भार्यया सार्धंनैनामीक्षेत चाश्नतीम् । (४९।१)

क्षुवन्तीं जृम्भमाणां वा नासनस्थां यथासुखम् ॥ (४९।२)

नोदके चात्मनो रूपं न कूलं श्वभ्रमेव वा । (५०।१)

न लङ्घयेच्च मूत्रं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन ॥ (५०।२)

न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि । (५१।१)

नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः ॥ (५१।२)

न चैवास्मै व्रतं दद्यान्न च धर्मं वदेद् बुधः । (५२।१)

न च क्रोधवशं गच्छेद् द्वेषं रागं च वर्जयेत् ॥ (५२।२)

लोभं दम्भं तथा यत्नादसूयां ज्ञानकुत्सनम् । (५३।१)

ईर्ष्यां मदं तथा शोकं मोहं च परिवर्जयेत् ॥ (५३।२)

न कुर्यात् कस्यचित् पीडां सुतं शिष्यं च ताडयेत् । (५४।१)

न हीनानुपसेवेत न च तीक्ष्णमतीन् क्वचित् ॥ (५४।२)

नात्मानं चावमन्येत दैन्यं यत्नेन वर्जयेत् । (५५।१)

न विशिष्टानसत्कुर्यात् नात्मानं वा शपेद् बुधः ॥ (५५।२)

न नखैर्विलिखेद् भूमिं गां च संवेशयेन्न हि । (५६।१)

न नदीषु नदीं ब्रूयात् पर्वतेषु च पर्वतान् ॥ (५६।२)

आवासे भोजने वापि न त्यजेत् हसयायिनम् । (५७।१)

नावगाहेद् अपो नग्नो वह्निं नातिव्रजेत् पदा ॥ (५७।२)

शिरो ऽभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् । (५८।१)

न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि खानि न संस्पृशेत् । (५८।२)

रोमाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सह व्रजेत् ॥ (५८।३)

न पाणिपादवाङ्नेत्रचापल्यं समुपाश्रयेत् । (५९।१)

न शिश्नोदरचापल्यं न च श्रवणयोः क्वचित् ॥ (५९।२)

न चाङ्गनखवादं वै कुर्यान्नाञ्जलिना पिबेत् । (६०।१)

नाभिहन्याज्जलं पद्भ्यां पाणिना वा कदाचन ॥ (६०।२)

न शातयेदिष्टकाभिः फलानि न फलेन च । (६१।१)

न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम् ॥ (६१।२)

न भेदनम् अवस्फोटं छेदनं वा विलेखनम् । (६२।१)

कुर्याद् विमर्दनं धीमान् नाकस्मादेव निष्फलम् ॥ (६२।२)

नोत्सङ्गे भक्षयेद् भक्ष्यं वृथा चेष्टां च नाचरेत् । (६३।१)

न नृत्येदथवा गायेन्न वादित्राणि वादयेत् ॥ (६३।२)

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः । (६४।१)

न लौकिकैः स्तवैर्देवांस्तोषयेद् बाह्यजैरपि ॥ (६४।२)

नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाचरेत् । (६५।१)

नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत् ॥ (६५।२)

न गच्छेन्न पठेद् वापि न चैव स्वशिरः स्पृशेत् । (६६।१)

न दन्तैर्नखरोमाणि छिन्द्यात् सुप्तं न बोधयेत् ॥ (६६।२)

न बालातपमासेवेत् प्रेतधूमं विवर्जयेत् । (६७।१)

नैकः सुप्याच्छून्यगृहे स्वयं नोपानहौ हरेत् ॥ (६७।२)

नाकारणाद् वा निष्ठीवेन्न बाहुभ्यां नदीं तरेत् । (६८।१)

न पादक्षालनं कुर्यात् पादेनैव कदाचन ॥ (६८।२)

नाग्नौ प्रतापयेत् पादौ न कांस्ये धावयेद् बुधः । (६९।१)

नाभिप्रासरयेद् देवं ब्राह्मणान् गामथापि वा । (६९।२)

वाय्वग्निगुरुविप्रान् वा सूर्यं वा शशिनं प्रति ॥ (६९।३)

अशुद्धः शयनं यानं स्वाध्यायं स्नानवाहनम् । (७०।१)

बहिर्निष्क्रमणं चैव न कुर्वीत कथञ्चन ॥ (७०।२)

स्वप्नमध्ययनं स्नानमुद्वर्तं भोजनं गतिम् । (७१।१)

उभयोः संध्ययोर्नित्यं मध्याह्ने चैव वर्जयेत् ॥ (७१।२)

न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गोब्राह्मणानलान् । (७२।१)

न चासनं पदा वापि न देवप्रतिमां स्पृशेत् ॥ (७२।२)

नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेन्न देवान् कीर्तयेदृषीन् । (७३।१)

नावगाहेद् अगाधाम्बु धारयेन्नानिमित्ततः ॥ (७३।२)

न वामहस्तेनोद्धत्य पिबेद् वक्त्रेण वा जलम् । (७४।१)

नोत्तरेदनुपस्पृश्य नाप्सु रेतः समुत्सृजेत् ॥ (७४।२)

अमेध्यलिप्तमन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा । (७५।१)

व्यतिक्रमेन्न स्रवन्तीं नाप्सु मैथुनमाचरेत् । (७५।२)

चैत्यं वृक्षं न वै छिन्द्यान्नाप्सु ष्ठीवनमाचरेत् ॥ (७५।३)

नास्थिभस्मकपालानि न केशान्न च कण्टकान् । (७६।१)

तुषाङ्गारकरीषं वा नाधितिष्ठेत् कदाचन ॥ (७६।२)

न चाग्निं लङ्घयेद् धीमान् नोपदध्यादधः क्वचित् । (७७।१)

न चैनं पादतः कुर्यान्मुखेन न धमेद् बुधः ॥ (७७।२)

न कूपमवरोहेत नावेक्षेताशुचिः क्वचित् । (७८।१)

अग्नौ न च क्षिपेदग्निं नाद्भिः प्रशमयेत् तथा ॥ (७८।२)

सुहृन्मरणमार्तिं वा न स्वयं श्रावयेत् परान् । (७९।१)

अपण्यं कूटपण्यं वा विक्रये न प्रयोजयेत् ॥ (७९।२)

न वह्निं मुखनिश्वासैर् ज्वालयेन्नाशुचिर्बुधः । (८०।१)

पुण्यस्थानोदकस्थाने सीमान्तं वा कृषेन्न तु ॥ (८०।२)

न भिन्द्यात् पूर्वसमयमभ्युपेतं कदाचन । (८१।१)

परस्परं पशून् व्यालान् पक्षिणो नावबोधयेत् ॥ (८१।२)

परबाधं न कुर्वीत जलवातातपादिभिः । (८२।१)

कारयित्वा स्वकर्माणि कारून् पश्चान्न वञ्चयेत् । (८२।२)

सायंप्रातर् गृहद्वारान् भिक्षार्थं नावघट्टयेत् ॥ (८२।३)

बहिर्माल्यं बहिर्गन्धं भार्यया सह भोजनम् । (८३।१)

विगृह्य वादं कुद्वारप्रवेशं च विवर्जयेत् ॥ (८३।२)

न खादन्ब्राह्मणस्तिष्ठेन्न जल्पेद् वा हसन् बुधः । (८४।१)

स्वमग्निं नैव हस्तेन स्पृशेन्नाप्सु चिरं वसेत् ॥ (८४।२)

न पक्षकेणोपधमेन्न शूर्पेण न पाणिना । (८५।१)

मुखे नैव धमेदग्निं मुखादग्निरजायत ॥ (८५।२)

परस्त्रियं न भाषेत नायाज्यं याजयेद् द्विजः । (८६।१)

नैकश्चरेत् सभां विप्रः समवायं च वर्जयेत् ॥ (८६।२)

न देवायतनं गच्छेत् कदाचिद् वाप्रदक्षिणम् । (८७।१)

न वीजयेद् वा वस्त्रेण न देवायतने स्वपेत् ॥ (८७।२)

नैको ऽध्वानं प्रपद्येत नाधार्मिकजनैः सह । (८८।१)

न व्याधिदूषितैर्वापि न शूद्रैः पतितेन वा ॥ (८८।२)

नोपानद्वर्जितो वाथ जलादिरहितस्तथा । (८९।१)

न रात्रौ नारिणा सार्धं न विना च कमण्डलुम् । (८९।२)

नाग्निगोब्राह्मणादीनामन्तरेण व्रजेत् क्वचित् ॥ (८९।३)

न वत्सतन्त्रीं विततामतिक्रामेत् क्वचिद् द्विजः । (९०।१)

न निन्देद् योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वा यतींस्तथा ॥ (९०।२)

देवतायतनं प्राज्ञो देवानां चैव सत्रिणाम् । (९१।१)

नाक्रामेत् कामतश्छायां ब्राह्मणानां च गोरपि ॥ (९१।२)

स्वां तु नाक्रमयेच्छायां पतिताद्यैर्न रोगिभिः । (९२।१)

नाङ्गारभस्मकेशादिष्वधितिष्ठेत् कदाचन ॥ (९२।२)

वर्जयेन्मार्जनीरेणुं स्नानवस्त्रघचोदकम् । (९३।१)

न भक्षयेदभक्ष्याणि नापेयं च पिबेद् द्विजः ॥ (९३।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे षोडशो ऽध्यायः ॥ (९४।१)