सूत उवाच । (१।१)

अदितिः सुषुवे पुत्रमादित्यं कश्यपात् प्रभुम् । (१।२)

तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्याणां तु चतुष्टयम् । (१।३)

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां निबोधत ॥ (१।४)

संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम् । (२।१)

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रैवतमेव च ॥ (२।२)

प्रभा प्रभातमादित्याच्छाया सावर्णमात्मजम् । (३।१)

शनिं च तपतीं चैव विष्टिं चैव यथाक्रमम् ॥ (३।२)

मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु संयमाः । (४।१)

इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ॥ (४।२)

नरिष्यन्तश्च नाभागो ह्यरिष्टः कारुषकस्तथा । (५।१)

पृषध्रश्च महातेजा नवैते शक्रसन्निभाः ॥ (५।२)

इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च सोमवंशविवृद्धये । (६।१)

बुधस्य गत्वा भवनं सोमपुत्रेण संगता ॥ (६।२)

असूत सौम्यजं देवी पुरूरवसमुत्तमम् । (७।१)

पितॄणां तृप्तिकर्तारं बुधादिति हि नः श्रुतम् ॥ (७।२)

सम्प्राप्य पुंस्त्वममलं सुद्युम्न इति विश्रुतः । (८।१)

इला पुत्रत्रयं लेभे पुनः स्त्रीत्वमविन्दत ॥ (८।२)

उत्कलश्च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च । (९।१)

सर्वे ते ऽप्रतिमप्रख्याः प्रपन्नाः कमलोद्भवम् ॥ (९।२)

इक्ष्वाकोश्चाभवद् वीरो विकुक्षिर्नाम पार्थिवः । (१०।१)

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यापि दश पञ्च च तत्सुताः ॥ (१०।२)

तेषां ज्येष्ठः ककुत्स्थो ऽभूत् काकुत्स्थो हि सुयोधनः । (११।१)

सुयोधनात् पृथुः श्रीमान् विश्वकश्च पृथोः सुतः ॥ (११।२)

विश्वकादार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः । (१२।१)

स गोकर्णमनुप्राप्य युवनाश्वः प्रतापवान् ॥ (१२।२)

दृष्ट्वा तु गौतमं विप्रं तपन्तमनलप्रभम् । (१३।१)

प्रणम्य दण्डवद् भूमौ पुत्रकामो महीपतिः । (१३।२)

अपृच्छत् कर्मणा केन धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम् ॥ (१३।३)

गौतम उवाच । (१४।१)

आराध्य पूर्वपुरुषं नारायणमनामयम् । (१४।२)

अनादिनिधनं देवं धार्मिकं प्राप्नुयात् सुतम् ॥ (१४।३)

यस्य पुत्रः स्वयं ब्रह्मा पौत्रः स्यान्नीललोहितः । (१५।१)

तम् आदिकृष्णम् ईशानम् आराध्याप्नोति सत्सुतम् ॥ (१५।२)

न यस्य भगवान् ब्रह्मा प्रभावं वेत्ति तत्त्वतः । (१६।१)

तमाराध्य हृषीकेशं प्राप्नुयाद्धार्मिकं सुतम् ॥ (१६।२)

स गौतमवचः श्रुत्वा युवनाश्वो महीपतिः । (१७।१)

आराधयन्महायोगं वासुदेवं सनातनम् ॥ (१७।२)

तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरः श्रावस्तिरिति विश्रुतः । (१८।१)

निर्मिता येन श्रावस्तिर् गौडदेशे महापुरी ॥ (१८।२)

तस्माच्च बृहदश्वो ऽभूत् तस्मात् कुवलयाश्वकः । (१९।१)

धुन्धुमारत्वमगमद् धुन्धुं हत्वा महासुरम् ॥ (१९।२)

धुन्धुमारस्य तनयास्त्रयः प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । (२०।१)

दृढाश्वश्चैव दण्डाश्वः कपिलाश्वस्तथैव च ॥ (२०।२)

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः । (२१।१)

हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु निकुम्भात् संहताश्वकः ॥ (२१।२)

कृशाश्वश्च रणाश्वश्च संहताश्वस्य वै सुतौ । (२२।१)

युवनाश्वो रणाश्वस्य शक्रतुल्यबलो युधि ॥ (२२।२)

कृत्वा तु वारुणीमिष्टिमृषीणां वै प्रसादतः । (२३।१)

लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं विष्णुभक्तमनुत्तमम् । (२३।२)

मान्धातारं महाप्राज्ञं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ (२३।३)

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूदम्बरीषश्च वीर्यवान् । (२४।१)

मुचुकुन्दश्च पुण्यात्मा सर्वे शक्रसमा युधि ॥ (२४।२)

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः । (२५।१)

हरितो युवनाश्वस्य हारितस्तत्सुतो ऽभवत् ॥ (२५।२)

पुरुकुत्सस्य दायादस्त्रसदस्युर्महायशाः । (२६।१)

नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतिस्तत्सुतो ऽभवत् ॥ (२६।२)

विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य त्वनरण्यो ऽभवत् परः । (२७।१)

बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तत्सुतो ऽभवत् ॥ (२७।२)

सो ऽतीव धार्मिको राजा कर्दमस्य प्रजापतेः । (२८।१)

प्रसादाद्धार्मिकं पुत्रं लेभे सूर्यपरायणम् ॥ (२८।२)

स्तोर्य् ओड़् त्रिधन्वन्स तु सूर्यं समभ्यर्च्य राजा वसुमनाः शुभम् । (२९।१)

लेभे त्वप्रतिमं पुत्रं त्रिधन्वानमरिन्दमम् ॥ (२९।२)

अयजच्चाश्वमेधेन शत्रून् जित्वा द्विजोत्तमाः । (३०।१)

स्वाध्यायवान् दानशीलस् तितिक्षुर् धर्मतत्परः ॥ (३०।२)

ऋषयस्तु समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः । (३१।१)

वसिष्ठकश्यपमुखा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः ॥ (३१।२)

तान् प्रणम्य महाराजः पप्रच्छ विनयान्वितः । (३२।१)

समाप्य विधिवद् यज्ञं वसिष्ठादीन् द्विजोत्तमान् ॥ (३२।२)

वसुमना उवाच । (३३।१)

किंस्विच्छ्रेयस्करतरं लोके ऽस्मिन् ब्राह्मणर्षभाः । (३३।२)

यज्ञस्तपो वा संन्यासो ब्रूत मे सर्ववेदिनः ॥ (३३।३)

वसिष्ठ उवाच । (३४।१)

अधीत्य वेदान् विधिवत् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः । (३४।२)

इष्ट्वा यज्ञेश्वरं यज्ञैर् गच्छेद् वनमथात्मवान् ॥ (३४।३)

पुलस्त्य उवाच । (३५।१)

आराध्य तपसा देवं योगिनं परमेष्ठिनम् । (३५।२)

प्रव्रजेद् विधिवद् यज्ञैरिष्ट्वा पूर्वं सुरोत्तमान् ॥ (३५।३)

पुलह उवाच । (३६।१)

यमाहुरेकं पुरुषं पुराणं परमेश्वरम् । (३६।२)

तमाराध्य सहस्रांशुं तपसा मोक्षमाप्नुयात् ॥ (३६।३)

जमदग्निरुवाच । (३७।१)

अजस्य नाभावध्येकमीश्वरेण समर्पितम् । (३७।२)

बीजं भगवता येन स देवस्तपसेज्यते ॥ (३७।३)

विश्वामित्र उवाच । (३८।१)

यो ऽग्निः सर्वात्मको ऽनन्तः स्वयंभूर्विश्वतोमुखः । (३८।२)

स रुद्रस्तपसोग्रेण पूज्यते नेतरैर्मखैः ॥ (३८।३)

भरद्वाज उवाच । (३९।१)

यो यज्ञैरिज्यते देवो जातवेदाः सनातनः । (३९।२)

स सर्वदैवततनुः पूज्यते तपसेश्वरः ॥ (३९।३)

अत्रिरुवाच । (४०।१)

यतः सर्वमिदं जातं यस्यापत्यं प्रजापतिः । (४०।२)

तपः सुमहदास्थाय पूज्यते स महेश्वरः ॥ (४०।३)

गौतम उवाच । (४१।१)

यतः प्रधानपुरुषौ यस्य शक्तिमयं जगत् । (४१।२)

स देवदेवस्तपसा पूजनीयः सनातनः ॥ (४१।३)

कश्यप उवाच । (४२।१)

सहस्रनयनो देवः साक्षी स तु प्रजापतिः । (४२।२)

प्रसीदति महायोगी पूजितस्तपसा परः ॥ (४२।३)

क्रतुरुवाच । (४३।१)

प्राप्ताध्ययनयज्ञस्य लब्धपुत्रस्य चैव हि । (४३।२)

नान्तरेण तपः कश्चिद्धर्मः शास्त्रेषु दृश्यते ॥ (४३।३)

इत्याकर्ण्य स राजर्षिस्तान् प्रणम्यातिहृष्टधीः । (४४।१)

विसर्जयित्वा सम्पूज्य त्रिधन्वानमथाब्रवीत् ॥ (४४।२)

आराधयिष्ये तपसा देवमेकाक्षराह्वयम् । (४५।१)

प्राणं बृहन्तं पुरुषमादित्यान्तरसंस्थितम् ॥ (४५।२)

त्वं तु धर्मरतो नित्यं पालयैतदतन्द्रितः । (४६।१)

चातुर्वर्ण्यसमायुक्तमशेषं क्षितिमण्डलम् ॥ (४६।२)

एवमुक्त्वा स तद्राज्यं निधायात्मभवे नृपः । (४७।१)

जगामारण्यमनघस्तपश्चर्तुमनुत्तमम् ॥ (४७।२)

हिमवच्छिखरे रम्ये देवदारुवने शुभे । (४८।१)

कन्दमूलफलाहारो मुन्यन्नैरयजत् सुरान् ॥ (४८।२)

संवत्सरशतं साग्रं तपोनिर्धूतकल्मषः । (४९।१)

जजाप मनसा देवीं सावित्रीं वेदमातरम् ॥ (४९।२)

तस्यैवं जपतो देवः स्वयंभूः परमेश्वरः । (५०।१)

हिरण्यगर्भो विश्वात्मा तं देशमगमत् स्वयम् ॥ (५०।२)

दृष्ट्वा देवं समायान्तं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम् । (५१।१)

ननाम शिरसा तस्य पादयोर्नाम कीर्तयन् ॥ (५१।२)

नमो देवाधिदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने । (५२।१)

हिरण्यमूर्तये तुभ्यं सहस्राक्षाय वेधसे ॥ (५२।२)

नमो धात्रे विधात्रे च नमो वेदात्ममूर्तये । (५३।१)

सांख्ययोगाधिगम्याय नमस्ते ज्ञानमूर्तये ॥ (५३।२)

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं स्रष्ट्रे सर्वार्थवेदिने । (५४।१)

पुरुषाय पुराणाय योगिनां गुरवे नमः ॥ (५४।२)

ततः प्रसन्नो भगवान् विरिञ्चो विश्वभावनः । (५५।१)

वरं वरय भद्रं ते वरदो ऽस्मीत्यभाषत ॥ (५५।२)

राजोवाच । (५६।१)

जपेयं देवदेवेश गायत्रीं वेदमातरम् । (५६।२)

भूयो वर्षशतं साग्रं तावदायुर्भवेन्मम ॥ (५६।३)

बाढमित्याह विश्वात्मा समालोक्य नराधिपम् । (५७।१)

स्पृष्ट्वा कराभ्यां सुप्रीतस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (५७।२)

सो ऽपि लब्धवरः श्रीमान् जजापातिप्रसन्नधीः । (५८।१)

शान्तस्त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः ॥ (५८।२)

तस्य पूर्णे वर्षशते भगवानुग्रदीधितिः । (५९।१)

प्रादुरासीन्महायोगी भानोर्मण्डलमध्यतः ॥ (५९।२)

तं दृष्ट्वा वेदविदुषं मण्डलस्थं सनातनम् । (६०।१)

स्वयंभुवमनाद्यन्तं ब्रह्माणं विस्मयं गतः ॥ (६०।२)

तुष्टाव वैदिकैर्मन्त्रैः सावित्र्या च विशेषतः । (६१।१)

क्षणादपश्यत् पुरुषं तमेव परमेश्वरम् ॥ (६१।२)

चतुर्मुखं जटामौलिमष्टहस्तं त्रिलोचनम् । (६२।१)

चन्द्रावयवलक्ष्माणं नरनारीतनुं हरम् ॥ (६२।२)

भासयन्तं जगत् कृत्स्नं नीलकण्ठं स्वरश्मिभिः । (६३।१)

रक्ताम्बरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ (६३।२)

तद्भावभावितो दृष्ट्वा सद्भावेन परेण हि । (६४।१)

ननाम शिरसा रुद्रं सावित्र्यानेन चैव हि ॥ (६४।२)

नमस्ते नीलकण्ठाय भास्वते परमेष्ठिने । (६५।१)

त्रयीमयाय रुद्राय कालरूपाय हेतवे ॥ (६५।२)

तदा प्राह महादेवो राजानं प्रीतमानसः । (६६।१)

इमानि मे रहस्यानि नामानि शृणु चानघ ॥ (६६।२)

सर्ववेदेषु गीतानि संसारशमनानि तु । (६७।१)

नमस्कुरुष्व नृपते एभिर्मां सततं शुचिः ॥ (६७।२)

अध्यायं शतरुद्रीयं यजुषां सारमुद्धृतम् । (६८।१)

जपस्वानन्यचेतस्को मय्यासक्तमना नृप ॥ (६८।२)

ब्रह्मचारी मिताहारो भस्मनिष्ठः समाहितः । (६९।१)

जपेद् आ मरणाद् रुद्रं स याति परमं पदम् ॥ (६९।२)

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रो भक्तानुग्रहकाम्यया । (७०।१)

पुनः संवत्सरशतं राज्ञे ह्यायुरकल्पयत् ॥ (७०।२)

दत्त्वास्मै तत् परं ज्ञानं वैराग्यं परमेश्वरः । (७१।१)

क्षणादन्तर्दधे रुद्रस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ (७१।२)

राजापि तपसा रुद्रं जजापानन्यमानसः । (७२।१)

भस्मच्छन्नस्त्रिषवणं स्नात्वा शान्तः समाहितः ॥ (७२।२)

जपतस्तस्य नृपतेः पूर्णे वर्षशते पुनः । (७३।१)

योगप्रवृत्तिरभवत् कालात् कालात्मकं परम् ॥ (७३।२)

विवेश तद् वेदसारं स्थानं वै परमेष्ठिनः । (७४।१)

भानोः स मण्डलं शुभ्रं ततो यातो महेश्वरम् ॥ (७४।२)

यः पठेच्छृणुयाद् वापि राज्ञश्चरितमुत्तमम् । (७५।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ (७५।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनविंशो ऽध्यायः ॥ (७६।१)