व्यास उवाच । (१।१)

एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । (१।२)

भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा ॥ (१।३)

एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे । (२।१)

भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सजति ॥ (२।२)

सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् । (३।१)

प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयाद् अद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत् ॥ (३।२)

अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः । (४।१)

भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः ॥ (४।२)

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । (५।१)

वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ (५।२)

गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः । (६।१)

भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः ॥ (६।२)

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि । (७।१)

आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः ॥ (७।२)

हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः । (८।१)

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम् ॥ (८।२)

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः । (९।१)

चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः ॥ (९।२)

प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च । (१०।१)

संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम् ॥ (१०।२)

कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् । (११।१)

आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम् ॥ (११।२)

सर्वस्याधारभूतानाम् आनन्दं ज्योतिरव्ययम् । (१२।१)

प्रधानपुरुषातीतम् आकाशं दहनं शिवम् ॥ (१२।२)

तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् । (१३।१)

ध्यायेद् अनादिम् अद्वैतम् आनन्दादिगुणालयम् ॥ (१३।२)

महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् । (१४।१)

सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम् ॥ (१४।२)

ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि । (१५।१)

आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम् ॥ (१५।२)

कारणं सर्वभावानाम् आनन्दैकसमाश्रयम् । (१६।१)

पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् ॥ (१६।२)

यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । (१७।१)

विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम् ॥ (१७।२)

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । (१८।१)

आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः ॥ (१८।२)

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । (१९।१)

अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः ॥ (१९।२)

गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । (२०।१)

यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम् ॥ (२०।२)

तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । (२१।१)

ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात् ॥ (२१।२)

मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । (२२।१)

आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम् ॥ (२२।२)

यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते । (२३।१)

स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति ॥ (२३।२)

यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । (२४।१)

यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः ॥ (२४।२)

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च । (२५।१)

एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ (२५।२)

उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः । (२६।१)

प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः ॥ (२६।२)

ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः । (२७।१)

पुनराश्रममागम्य चरेद् भिक्षुर् अतन्द्रितः ॥ (२७।२)

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । (२८।१)

तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः ॥ (२८।२)

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । (२९।१)

उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना ॥ (२९।२)

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । (३०।१)

स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः । (३०।२)

हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका ॥ (३०।३)

यदेतद् द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः । (३१।१)

स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम् ॥ (३१।२)

एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः । (३२।१)

भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥ (३२।२)

विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः । (३३।१)

भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः ॥ (३३।२)

अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् । (३४।१)

कुर्यात् कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा ॥ (३४।२)

स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि । (३५।१)

तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । (३५।२)

दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा ॥ (३५।३)

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । (३६।१)

प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम् ॥ (३६।२)

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । (३७।१)

तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत् ॥ (३७।२)

यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरम् अद्वयम् । (३८।१)

यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः ॥ (३८।२)

एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः । (३९।१)

तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम् ॥ (३९।२)

यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । (४०।१)

आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः ॥ (४०।२)

नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । (४१।१)

तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम् ॥ (४१।२)

मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । (४२।१)

न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः ॥ (४२।२)

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । (४३।१)

स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते ॥ (४३।२)

तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । (४४।१)

ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः ॥ (४४।२)

एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः । (४५।१)

पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम् ॥ (४५।२)

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् । (४६।१)

ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम् ॥ (४६।२)

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः । (४७।१)

न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति ॥ (४७।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ (४८।१)