व्यास उवाच । (१।१)

एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः । (१।२)

आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥ (१।३)

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः । (२।१)

आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ॥ (२।२)

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । (३।१)

नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः ॥ (३।२)

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ । (४।१)

गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥ (४।२)

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् । (५।१)

न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषणचेष्टितम् ॥ (५।२)

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते । (६।१)

कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः ॥ (६।२)

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः । (७।१)

न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ ॥ (७।२)

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा । (८।१)

मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत् ॥ (८।२)

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि । (९।१)

आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन ॥ (९।२)

साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् । (१०।१)

अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः ॥ (१०।२)

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन । (११।१)

जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा । (११।२)

वर्जयेत् सन्निधौ नित्यम् अवस्फोचनम् एव च ॥ (११।३)

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः । (१२।१)

आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः ॥ (१२।२)

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन । (१३।१)

धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति ॥ (१३।२)

गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च । (१४।१)

आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च ॥ (१४।२)

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः । (१५।१)

प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम् ॥ (१५।२)

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् । (१६।१)

अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च ॥ (१६।२)

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् । (१७।१)

आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा । (१७।२)

परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ (१७।३)

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् । (१८।१)

आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत् ॥ (१८।२)

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् । (१९।१)

अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिःस्पृहः ॥ (१९।२)

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् । (२०।१)

एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम् ॥ (२०।२)

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः । (२१।१)

कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन ॥ (२१।२)

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन । (२२।१)

मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥ (२२।२)

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च । (२३।१)

आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन ॥ (२३।२)

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । (२४।१)

उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत् ॥ (२४।२)

गुरोर्गुरौ संनिहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् । (२५।१)

न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत् ॥ (२५।२)

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु । (२६।१)

प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि ॥ (२६।२)

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् । (२७।१)

गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ॥ (२७।२)

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । (२८।१)

अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ॥ (२८।२)

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने । (२९।१)

न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च ॥ (२९।२)

गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः । (३०।१)

असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥ (३०।२)

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च । (३१।१)

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ (३१।२)

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः । (३२।१)

कुर्वीत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन् ॥ (३२।२)

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । (३३।१)

गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ (३३।२)

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा । (३४।१)

संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया ॥ (३४।२)

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । (३५।१)

विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः ॥ (३५।२)

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । (३६।१)

मातृवद् वृत्तिम् आतिष्ठेन् मात्ताभ्यो गरीयसी ॥ (३६।२)

एवम् आचारसम्पन्नम् आत्मवन्तम् अदाम्भिकम् । (३७।१)

वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः ॥ (३७।२)

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर् ज्ञानम् अनिर्दिशन् । (३८।१)

हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः ॥ (३८।२)

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । (३९।१)

शक्तो ऽन्नदोऽर्थो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः ॥ (३९।२)

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः । (४०।१)

आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः । (४०।२)

एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान् ॥ (४०।३)

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः । (४१।१)

उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् । (४१।२)

अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत् ॥ (४१।३)

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । (४२।१)

प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति ॥ (४२।२)

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः । (४३।१)

कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः ॥ (४३।२)

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् । (४४।१)

अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा ॥ (४४।२)

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः । (४५।१)

प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि ॥ (४५।२)

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः । (४६।१)

सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम् ॥ (४६।२)

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वाप्रीणाति देवताः । (४७।१)

धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान् ॥ (४७।२)

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः । (४८।१)

गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः ॥ (४८।२)

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । (४९।१)

गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः ॥ (४९।२)

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः । (५०।१)

एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः ॥ (५०।२)

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् । (५१।१)

ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः ॥ (५१।२)

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर् भुवःस्वः सनातनाः । (५२।१)

महाव्याहृतयस् तिस्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः ॥ (५२।२)

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः । (५३।१)

सत्त्वं रजस्तमस् तिस्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः ॥ (५३।२)

ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् । (५४।१)

एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः ॥ (५४।२)

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् । (५५।१)

विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम् ॥ (५५।२)

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी । (५६।१)

न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते ॥ (५६।२)

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः । (५७।१)

आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम् ॥ (५७।२)

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रो ऽर्धपञ्चमान् । (५८।१)

अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः ॥ (५८।२)

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः । (५९।१)

माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि ॥ (५९।२)

छन्दांस्यूर्ध्वम् अथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः । (६०।१)

वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम् ॥ (६०।२)

इमान् नित्यम् अनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । (६१।१)

अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः ॥ (६१।२)

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने । (६२।१)

विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे । (६२।२)

आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः ॥ (६२।३)

एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु । (६३।१)

तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥ (६३।२)

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने । (६४।१)

एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि ॥ (६४।२)

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने । (६५।१)

सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा ॥ (६५।२)

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च । (६६।१)

धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः ॥ (६६।२)

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ । (६७।१)

अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥ (६७।२)

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने । (६८।१)

उच्छिष्टः श्राद्धभुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥ (६८।२)

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम् । (६९।१)

त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥ (६९।२)

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति । (७०।१)

विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत् ॥ (७०।२)

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् । (७१।१)

नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥ (७१।२)

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि । (७२।१)

अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च ॥ (७२।२)

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् । (७३।१)

अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु ॥ (७३।२)

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च । (७४।१)

तिस्रो ऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षे तु सूरिभिः ॥ (७४।२)

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च । (७५।१)

कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः ॥ (७५।२)

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि । (७६।१)

आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ॥ (७६।२)

छिद्राण्येतानि विप्राणां ये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः । (७७।१)

हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत् ॥ (७७।२)

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च । (७८।१)

उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि ॥ (७८।२)

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः । (७९।१)

अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति ॥ (७९।२)

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । (८०।१)

न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत् ॥ (८०।२)

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् । (८१।१)

ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ (८१।२)

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः । (८२।१)

स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः ॥ (८२।२)

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः । (८३।१)

पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥ (८३।२)

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् । (८४।१)

ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते ॥ (८४।२)

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ । (८५।१)

युक्तः परिचरेदेनम् आ शरीरविमोक्षणात् ॥ (८५।२)

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् । (८६।१)

अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः ॥ (८६।२)

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः । (८७।१)

अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः ॥ (८७।२)

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः । (८८।१)

पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः ॥ (८८।२)

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् । (८९।१)

मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम् ॥ (८९।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः ॥ (९०।१)