व्यास उवाच । (१।१)

गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः । (१।२)

संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत् ॥ (१।३)

श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च । (२।१)

असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान् ॥ (२।२)

तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् । (३।१)

अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः ॥ (३।२)

ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः । (४।१)

वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम् ॥ (४।२)

आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते । (५।१)

वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥ (५।२)

अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः । (६।१)

भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम् ॥ (६।२)

आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् । (७।१)

स याति नरकं घोरं सूकरत्वं प्रायाति च ॥ (७।२)

आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् । (८।१)

स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते ॥ (८।२)

श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति । (९।१)

ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते ॥ (९।२)

निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः । (१०।१)

भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः ॥ (१०।२)

निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः । (११।१)

भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः ॥ (११।२)

तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः । (१२।१)

अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः ॥ (१२।२)

श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः । (१३।१)

समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान् ॥ (१३।२)

दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् । (१४।१)

शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् ॥ (१४।२)

नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु । (१५।१)

विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥ (१५।२)

पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् । (१६।१)

स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः ॥ (१६।२)

अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च । (१७।१)

सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः ॥ (१७।२)

तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् । (१८।१)

असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुध्यत्यजेन वा ॥ (१८।२)

ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् । (१९।१)

चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत् ॥ (१९।२)

ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् । (२०।१)

अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम् ॥ (२०।२)

तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् । (२१।१)

पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम् ॥ (२१।२)

ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः । (२२।१)

पाद्यमाचमनीयं च सम्प्रयच्छेद् यथाक्रमम् ॥ (२२।२)

ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः । (२३।१)

प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च ॥ (२३।२)

दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणाम् आसनानि च । (२४।१)

दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः ॥ (२४।२)

तेषूपवेशयेद् एतान् आसनं स्पृश्य स द्विजम् । (२५।१)

आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक् ॥ (२५।२)

द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा । (२६।१)

एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि ॥ (२६।२)

सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् । (२७।१)

पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम् ॥ (२७।२)

अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् । (२८।१)

श्रुतशीलादिसम्पन्नम् अलक्षणविवर्जितम् ॥ (२८।२)

उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः । (२९।१)

देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत् ॥ (२९।२)

प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे । (३०।१)

तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम् ॥ (३०।२)

भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । (३१।१)

उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत् ॥ (३१।२)

अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते । (३२।१)

तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः ॥ (३२।२)

आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः । (३३।१)

काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः ॥ (३३।२)

हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ । (३४।१)

कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः ॥ (३४।२)

बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् । (३५।१)

नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत् ॥ (३५।२)

यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति । (३६।१)

तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम् ॥ (३६।२)

यथोपविष्टान् सर्वांस्तान् अलंकुर्याद् विभूषणः । (३७।१)

स्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर् धूपवासोऽनुलेपनैः ॥ (३७।२)

ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया । (३८।१)

उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा ॥ (३८।२)

द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः । (३९।१)

शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा ॥ (३९।२)

या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् । (४०।१)

प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः ॥ (४०।२)

अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः । (४१।१)

आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः ॥ (४१।२)

आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः । (४२।१)

शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा ॥ (४२।२)

क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः । (४३।१)

संस्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः । (४३।२)

पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत् ॥ (४३।३)

अग्नौ करिष्येत्य् आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् । (४४।१)

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान् ॥ (४४।२)

यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना । (४५।१)

प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत् ॥ (४५।२)

दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् । (४६।१)

पितॄणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा ॥ (४६।२)

सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् । (४७।१)

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः ॥ (४७।२)

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । (४८।१)

महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः ॥ (४८।२)

ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् । (४९।१)

गोमयेनोपतिप्योर्व्ॐ स्थानं कृत्वा तु सैकतम् ॥ (४९।२)

मण्डलं चतुरस्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् । (५०।१)

त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि ॥ (५०।२)

ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वै दक्षिणाग्रकान् । (५१।१)

त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः ॥ (५१।२)

न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् । (५२।१)

तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् । (५२।२)

तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄन् एव च मन्त्रवित् ॥ (५२।३)

उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । (५३।१)

अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः ॥ (५३।२)

अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् । (५४।१)

मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम् ॥ (५४।२)

सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु । (५५।१)

अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम् ॥ (५५।२)

यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् । (५६।१)

धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा ॥ (५६।२)

उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता । (५७।१)

अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च ॥ (५७।२)

नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् । (५८।१)

न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् ॥ (५८।२)

क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः । (५९।१)

यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम् ॥ (५९।२)

स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् । (६०।१)

न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् । (६०।२)

तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः ॥ (६०।३)

न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा । (६१।१)

न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः ॥ (६१।२)

काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा । (६२।१)

दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः ॥ (६२।२)

पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितॄन् । (६३।१)

स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः ॥ (६३।२)

न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् । (६४।१)

याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान् ॥ (६४।२)

भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् । (६५।१)

तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ (६५।२)

नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जीत प्रथमं द्विजः । (६६।१)

बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम् ॥ (६६।२)

न किंचिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः । (६७।१)

न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत् ॥ (६७।२)

यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि । (६८।१)

स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम् ॥ (६८।२)

स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि । (६९।१)

इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान् ॥ (६९।२)

ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि । (७०।१)

पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः ॥ (७०।२)

आचान्ताननुजानीयाद् अभितो रम्यतामिति । (७१।१)

स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम् ॥ (७१।२)

ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् । (७२।१)

यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः ॥ (७२।२)

पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् । (७३।१)

सम्पन्नम् इत्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि ॥ (७३।२)

विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः । (७४।१)

दक्षिणां दिशम् आकाङ्क्षन् याचेतेमान् वरान् पितॄन् ॥ (७४।२)

दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च । (७५।१)

श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नो ऽस्त्विति ॥ (७५।२)

पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा । (७६।१)

मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी ॥ (७६।२)

प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् । (७७।१)

ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयेत् ततः । (७७।२)

पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत् ॥ (७७।३)

नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन् नास्तंगतो रविः । (७८।१)

ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम् ॥ (७८।२)

दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् । (७९।१)

महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः ॥ (७९।२)

शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः । (८०।१)

स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत् ॥ (८०।२)

श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः । (८१।१)

महापातकिभिस् तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून् ॥ (८१।२)

एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः । (८२।१)

आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित् ॥ (८२।२)

अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः । (८३।१)

आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः । (८३।२)

तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत् ॥ (८३।३)

यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः । (८४।१)

व्यपेतकल्मषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम् ॥ (८४।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः । (८५।१)

आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः ॥ (८५।२)

अपि मूलैः फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः । (८६।१)

तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः ॥ (८६।२)

न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते । (८७।१)

येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते ॥ (८७।२)

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । (८८।१)

यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु ॥ (८८।२)

भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः । (८९।१)

न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः ॥ (८९।२)

द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् । (९०।१)

ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि ॥ (९०।२)

अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह । (९१।१)

प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा ॥ (९१।२)

द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा । (९२।१)

कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः ॥ (९२।२)

मृताहनि तु कर्तव्यमेकोद्दिष्टं विधानतः । (९३।१)

अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः ॥ (९३।२)

पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना । (९४।१)

देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया ॥ (९४।२)

दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् । (९५।१)

नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत् ॥ (९५।२)

मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् । (९६।१)

ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् ॥ (९६।२)

दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् । (९७।१)

प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः ॥ (९७।२)

पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः । (९८।१)

स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु ॥ (९८।२)

पुष्पैर् धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि । (९९।१)

पूजयित्वा मातृगणं कुर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः ॥ (९९।२)

अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् । (१००।१)

तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः ॥ (१००।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविंशो ऽध्यायः ॥ (१०१।१)