व्यास उवाच । (१।१)

शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । (१।२)

कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम् ॥ (१।३)

आम्नायसिद्धमखिलं ब्रह्मणानुप्रदर्शितम् । (२।१)

ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः ॥ (२।२)

सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् । (३।१)

समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम ॥ (३।२)

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः । (४।१)

गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः ॥ (४।२)

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । (५।१)

भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर् मुखम् ॥ (५।२)

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । (६।१)

ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा ॥ (६।२)

सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः । (७।१)

अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम् ॥ (७।२)

वसेद् अविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । (८।१)

तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम् ॥ (८।२)

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । (९।१)

अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते ॥ (९।२)

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् । (१०।१)

उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने ॥ (१०।२)

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । (११।१)

प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत् ॥ (११।२)

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च । (१२।१)

स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ (१२।२)

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । (१३।१)

उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः ॥ (१३।२)

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । (१४।१)

मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः ॥ (१४।२)

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः । (१५।१)

यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च ॥ (१५।२)

सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । (१६।१)

कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥ (१६।२)

अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः । (१७।१)

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा ॥ (१७।२)

देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः । (१८।१)

अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः ॥ (१८।२)

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् । (१९।१)

आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः ॥ (१९।२)

आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने । (२०।१)

अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥ (२०।२)

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् । (२१।१)

नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः ॥ (२१।२)

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः । (२२।१)

सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ (२२।२)

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा । (२३।१)

आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ (२३।२)

नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा । (२४।१)

एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु ॥ (२४।२)

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् । (२५।१)

वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु ॥ (२५।२)

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । (२६।१)

मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ । (२६।२)

वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः ॥ (२६।३)

माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः । (२७।१)

श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः ॥ (२७।२)

इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः । (२८।१)

अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ (२८।२)

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः । (२९।१)

नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात् ॥ (२९।२)

जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् । (३०।१)

उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः ॥ (३०।२)

गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः । (३१।१)

तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता ॥ (३१।२)

यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते । (३२।१)

ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः ॥ (३२।२)

आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः । (३३।१)

पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता ॥ (३३।२)

यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ । (३४।१)

तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः ॥ (३४।२)

पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि । (३५।१)

स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा ॥ (३५।२)

नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः । (३६।१)

तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते ॥ (३६।२)

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा । (३७।१)

न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥ (३७।२)

वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा । (३८।१)

धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः ॥ (३८।२)

सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया । (३९।१)

शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि ॥ (३९।२)

यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते । (४०।१)

तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति ॥ (४०।२)

पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा । (४१।१)

याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम् ॥ (४१।२)

येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि । (४२।१)

तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः ॥ (४२।२)

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् । (४३।१)

असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः ॥ (४३।२)

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । (४४।१)

भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् ॥ (४४।२)

अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च । (४५।१)

ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा ॥ (४५।२)

नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन । (४६।१)

ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः ॥ (४६।२)

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः । (४७।१)

सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम् ॥ (४७।२)

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । (४८।१)

पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः ॥ (४८।२)

विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् । (४९।१)

मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् ॥ (४९।२)

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च । (५०।१)

यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः ॥ (५०।२)

पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्य् अचक्षुषे । (५१।१)

वृद्धाय भारभुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च ॥ (५१।२)

भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् । (५२।१)

निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया ॥ (५२।२)

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः । (५३।१)

भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥ (५३।२)

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् । (५४।१)

भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत् ॥ (५४।२)

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा । (५५।१)

भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम् ॥ (५५।२)

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । (५६।१)

ब्रह्मचार्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् ॥ (५६।२)

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु । (५७।१)

अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् ॥ (५७।२)

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे । (५८।१)

नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् ॥ (५८।२)

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया । (५९।१)

भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः ॥ (५९।२)

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती । (६०।१)

भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥ (६०।२)

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् । (६१।१)

दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः ॥ (६१।२)

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् । (६२।१)

अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत् ॥ (६२।२)

प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा । (६३।१)

नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः ॥ (६३।२)

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् । (६४।१)

शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत् ॥ (६४।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः ॥ (६५।१)