सूत उवाच । (१।१)

श्रुत्वाश्रमविधिं कृत्स्नम् ऋषयो हृष्टमानसाः । (१।२)

नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन् ॥ (१।३)

मुनय ऊचुः । (२।१)

भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् । (२।२)

इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत् ॥ (२।३)

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति । (३।१)

नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम ॥ (३।२)

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् । (४।१)

प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ (४।२)

श्रीकूर्म उवाच । (५।१)

ओरिगिन् ओड़् थे wओर्ल्द् (सांख्य)महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः । (५।२)

अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः ॥ (५।३)

च्रेअतिओन्:: ओरिगिन् ओड़् ब्रह्मनव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । (६।१)

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ (६।२)

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् । (७।१)

अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम् ॥ (७।२)

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् । (८।१)

विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत् ॥ (८।२)

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । (९।१)

असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ (९।२)

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते । (१०।१)

प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः ॥ (१०।२)

च्रेअतिओन्:: ईश्वर wअकेस् उप्ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिर् उदाहृता । (११।१)

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः ॥ (११।२)

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् । (१२।१)

सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः ॥ (१२।२)

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः । (१३।१)

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥ (१३।२)

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः । (१४।१)

अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥ (१४।२)

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः । (१५।१)

स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः ॥ (१५।२)

च्रेअतिओन्:: ओरिगिन् ओड़् अहंकारप्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् । (१६।१)

प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम् ॥ (१६।२)

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः । (१७।१)

प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम् ॥ (१७।२)

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः । (१८।१)

त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह ॥ (१८।२)

अहङ्कारो ऽभिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः । (१९।१)

आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ (१९।२)

च्रेअतिओन्:: पञ्चभूतपञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे । (२०।१)

इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत् ॥ (२०।२)

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः । (२१।१)

येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति ॥ (२१।२)

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् । (२२।१)

तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश ॥ (२२।२)

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । (२३।१)

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः ॥ (२३।२)

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह । (२४।१)

आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम् ॥ (२४।२)

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह । (२५।१)

वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ (२५।२)

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । (२६।१)

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ (२६।२)

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह । (२७।१)

सम्भवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु ॥ (२७।२)

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे । (२८।१)

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः ॥ (२८।२)

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् । (२९।१)

द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत् ॥ (२९।२)

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ । (३०।१)

त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् ॥ (३०।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् । (३१।१)

तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः ॥ (३१।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् । (३२।१)

तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते ॥ (३२।२)

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः । (३३।१)

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् ॥ (३३।२)

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् । (३४।१)

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः ॥ (३४।२)

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । (३५।१)

महदादयो विशेषान्ता ह्यण्डम् उत्पादयन्ति ते ॥ (३५।२)

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् । (३६।१)

विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम् ॥ (३६।२)

च्रेअतिओन्:: ओरिगिन् ओड़् ब्रह्मातस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः । (३७।१)

प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥ (३७।२)

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । (३८।१)

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ (३८।२)

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् । (३९।१)

हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्तिं सनातनम् ॥ (३९।२)

मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः । (४०।१)

गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः ॥ (४०।२)

तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् । (४१।१)

चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना ॥ (४१।२)

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् । (४२।१)

आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः ॥ (४२।२)

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् । (४३।१)

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् ॥ (४३।२)

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । (४४।१)

एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः ॥ (४४।२)

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः । (४५।१)

ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः ॥ (४५।२)

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः । (४६।१)

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् ॥ (४६।२)

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः । (४७।१)

एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् । (४७।२)

प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ (४७।३)

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् । (४८।१)

द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः ॥ (४८।२)

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः । (४९।१)

तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः ॥ (४९।२)

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः । (५०।१)

चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते ॥ (५०।२)

च्रेअतिओन्:: त्रिमूर्तिसृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः । (५१।१)

सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम् ॥ (५१।२)

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः । (५२।१)

तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत् ॥ (५२।२)

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः । (५३।१)

सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः । (५३।२)

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः ॥ (५३।३)

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च । (५४।१)

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया ॥ (५४।२)

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः । (५५।१)

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये सम्प्रवर्तते । (५५।२)

सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः ॥ (५५।३)

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः । (५६।१)

गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते ॥ (५६।२)

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः । (५७।१)

आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वाद् अजः स्मृतः ॥ (५७।२)

पाति यस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । (५८।१)

देवेषु च महादेवो महादेव इति स्मृतः ॥ (५८।२)

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः । (५९।१)

वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः ॥ (५९।२)

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः । (६०।१)

अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः ॥ (६०।२)

नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः । (६१।१)

हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते ॥ (६१।२)

भगवान् सर्वविज्ञानाद् अवनादोम् इति स्मृतः । (६२।१)

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः ॥ (६२।२)

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः । (६३।१)

तारणात् सर्वदुःखानां तारकः परिगीयते ॥ (६३।२)

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । (६४।१)

अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः ॥ (६४।२)

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया । (६५।१)

अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत ॥ (६५।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्थो ऽध्यायः ॥ (६६।१)