ऋषय ऊचुः । (१।१)

प्राप्य वाराणसीं दिव्यां कृष्णद्वैपायनो मुनिः । (१।२)

किम् अकार्षीन्महाबुद्धिः श्रोतुं कौतूहलं हि नः ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

प्राप्य वाराणसीं दिव्यामुपस्पृश्य महामुनिः । (२।२)

पूजयामास जाह्नव्यां देवं विश्वेश्वरं शिवम् ॥ (२।३)

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा तत्र ये निवसन्ति वै । (३।१)

पूजयांचक्रिरे व्यासं मुनयो मुनिपुङ्गवम् ॥ (३।२)

पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे कथाः पापविनाशनीः । (४।१)

महादेवाश्रयाः पुण्या मोक्षधर्मान् सनातनान् ॥ (४।२)

स चापि कथयामास सर्वज्ञो भगवानृषिः । (५।१)

माहात्म्यं देवदेवस्य धर्मान् वेदनिदर्शितान् ॥ (५।२)

तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां व्यासशिष्यो महामुनिः । (६।१)

पृष्टवान् जैमिनिर्व्यासं गूढमर्थं सनातनम् ॥ (६।२)

जैमिनिरुवाच । (७।१)

भगवन् संशयं त्वेकं छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः । (७।२)

न विद्यते ह्यविदितं भवता परमर्षिणा ॥ (७।३)

केचिद् ध्यानं प्रशंसन्ति धर्ममेवापरे जनाः । (८।१)

अन्ये सांख्यं तथा योगं तपस्त्वन्ये महर्षयः ॥ (८।२)

ब्रह्मचर्यमथो मौनमन्ये प्राहुर् महर्षयः । (९।१)

अहिंसां सत्यमप्यन्ये संन्यासमपरे विदुः ॥ (९।२)

केचिद् दयां प्रशंसन्ति दानमध्ययनं तथा । (१०।१)

तीर्थयात्रां तथा केचिदन्ये चेन्द्रियनिग्रहम् ॥ (१०।२)

किमेतेषां भवेज्ज्यायः प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव । (११।१)

यदि वा विद्यते ऽप्यन्यद् गुह्यं तद्वक्तुमर्हसि ॥ (११।२)

श्रुत्वा स जैमिनेर्वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः । (१२।१)

प्राह गम्भीरया वाचा प्रणम्य वृषकेतनम् ॥ (१२।२)

साधु साधु महाभाग यत्पृष्टं भवता मुने । (१३।१)

वक्ष्ये गुह्यतमाद् गुह्यं शृण्वन्त्वन्ये महर्षयः ॥ (१३।२)

ईश्वरेण पुरा प्रोक्तं ज्ञानमेतत् सनातनम् । (१४।१)

गूढमप्राज्ञविद्विष्टं सेवितं सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ (१४।२)

नाश्रद्दधाने दातव्यं नाभक्ते परमेष्ठिनः । (१५।१)

न वेदविद्विषि शुभं ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ॥ (१५।२)

मेरुशृङ्गे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् । (१६।१)

देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत ॥ (१६।२)

देव्युवाच । (१७।१)

देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन । (१७।२)

कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति ॥ (१७।३)

सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगो ऽथ वैदिकः । (१८।१)

आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शङ्कर ॥ (१८।२)

येन विभ्रान्तचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि । (१९।१)

दृश्यो हि भगवान् सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम् ॥ (१९।२)

एतद् गुह्यतमं ज्ञानं गूढं ब्रह्मादिसेवितम् । (२०।१)

हिताय सर्वभक्तानां ब्रूहि कामाङ्गनाशन ॥ (२०।२)

ईश्वर उवाच । (२१।१)

अवाच्यमेतद् विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् । (२१।२)

वक्ष्ये तव यथातत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः ॥ (२१।३)

परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी । (२२।१)

सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी ॥ (२२।२)

तत्र भक्ता महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः । (२३।१)

निवसन्ति महात्मानः परं नियममास्थिताः ॥ (२३।२)

उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च तत् । (२४।१)

ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम ॥ (२४।२)

स्थानान्तरं पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च । (२५।१)

श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च ॥ (२५।२)

भूर्लोके नैव संलग्नमन्तरिक्षे ममालयम् । (२६।१)

अयुक्तास्तन्न पश्यन्ति युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ॥ (२६।२)

श्मशानम् एतद् विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् । (२७।१)

कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुन्दरि ॥ (२७।२)

देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतमं मम । (२८।१)

मद्भक्तास्तत्र गच्छन्ति मामेव प्रविशन्ति ते ॥ (२८।२)

दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । (२९।१)

ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत् ॥ (२९।२)

जन्मान्तरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् । (३०।१)

अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम् ॥ (३०।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये वर्णसंकराः । (३१।१)

स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः ॥ (३१।२)

कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । (३२।१)

कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने ॥ (३२।२)

चन्द्रार्धमौलयस् त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः । (३३।१)

शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः ॥ (३३।२)

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । (३४।१)

ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥ (३४।२)

मोक्षं सुदुर्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् । (३५।१)

अश्मना चरणौ हत्वा वाराणस्यां वसेन्नरः ॥ (३५।२)

दुर्लभा तपसा चापि पूतस्य परमेश्वरि । (३६।१)

यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी ॥ (३६।२)

प्रसादाज्जायते ह्येतन्मम शैलेन्द्रनन्दिनि । (३७।१)

अप्रबुद्धा न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ (३७।२)

अविमुक्तं न सेवन्ति मूढा ये तमसावृताः । (३८।१)

विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः ॥ (३८।२)

हन्यमानो ऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैरपि । (३९।१)

स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ (३९।२)

जन्ममृत्युजरामुक्तं परं याति शिवालयम् । (४०।१)

अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकाङ्क्षिणाम् । (४०।२)

यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यन्ति पण्डिताः ॥ (४०।३)

न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया । (४१।१)

प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते ॥ (४१।२)

नानावर्णा विवर्णाश्च चण्डालाद्या जुगुप्सिताः । (४२।१)

किल्बिषैः पूर्णदेहा ये विशिष्टैः पातकैस्तथा । (४२।२)

भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः ॥ (४२।३)

अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम् । (४३।१)

अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम् ॥ (४३।२)

कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसन्ति ये । (४४।१)

तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यन्ते परं पदम् ॥ (४४।२)

प्रयागं नैमिषं पुण्यं श्रीशैलो ऽथ महालयः । (४५।१)

केदारं भद्रकर्णं च गया पुष्करमेव च ॥ (४५।२)

कुरुक्षेत्रं रुद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरम् । (४६।१)

शालिग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् । (४६।२)

प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम् ॥ (४६।३)

एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह । (४७।१)

न यास्यन्ति परं मोक्षं वाराणस्यां यथा मृताः ॥ (४७।२)

वाराणस्यां विशेषेण गङ्गा त्रिपथगामिनी । (४८।१)

प्रविष्टा नाशयेत् पापं जन्मान्तरशतैः कृतम् ॥ (४८।२)

अन्यत्र सुलभा गङ्गा श्राद्धं दानं तपो जपः । (४९।१)

व्रतानि सर्वमेवैतद् वाराणस्यां सुदुर्लभम् ॥ (४९।२)

यजेत जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयते ऽमरान् । (५०।१)

वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्थितो नरः ॥ (५०।२)

यदि पापो यदि शठो यदि वाधार्मिको नरः । (५१।१)

वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं नरः ॥ (५१।२)

वाराणस्यां महादेवं येऽर्चयन्ति स्तुवन्ति वै । (५२।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः ॥ (५२।२)

अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः । (५३।१)

प्राप्यते तत् परं स्थानं सहस्रेणैव जन्मना ॥ (५३।२)

ये भक्ता देवदेवेशे वाराणस्यां वसन्ति वै । (५४।१)

ते विन्दन्ति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना ॥ (५४।२)

यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना । (५५।१)

अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम् ॥ (५५।२)

यतो मया न मुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् । (५६।१)

तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद् विज्ञाय मुच्यते ॥ (५६।२)

ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् । (५७।१)

या गतिर्विहिता सुभ्रु साविमुक्ते मृतस्य तु ॥ (५७।२)

यानि चैवाविमुक्तस्य देहे तूक्तानि कृत्स्नशः । (५८।१)

पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्यो ह्यधिका शुभा ॥ (५८।२)

यत्र साक्षान्महादेवो देहान्ते स्वयमीश्वरः । (५९।१)

व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तकम् ॥ (५९।२)

यत् तत् परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् । (६०।१)

एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात् ॥ (६०।२)

भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि । (६१।१)

यथाविमुक्तम् आदित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम् ॥ (६१।२)

वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसी पुरी । (६२।१)

तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यम् एवाविमुक्तकम् ॥ (६२।२)

वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति । (६३।१)

यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवेश्वरः ॥ (६३।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । (६४।१)

उपासते मां सततं देवदेवं पितामहम् ॥ (६४।२)

महापातकिनो ये च ये तेभ्यः पापकृत्तमाः । (६५।१)

वाराणसीं समासाद्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (६५।२)

तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद् वै मरणान्तिकम् । (६६।१)

वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते ॥ (६६।२)

किंतु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसः । (६७।१)

ततो नैव चरेत् पापं कायेन मनसा गिरा ॥ (६७।२)

एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सुव्रताः । (६८।१)

अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद् वेत्ति तत्त्वतः ॥ (६८।२)

देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् । (६९।१)

देव्यै देवेन कथितं सर्वपापविनाशनम् ॥ (६९।२)

यथा नारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः । (७०।१)

यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानां चैतदुत्तमम् ॥ (७०।२)

यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेव जन्मनि । (७१।१)

ते विन्दन्ति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम् ॥ (७१।२)

कलिकल्मषसम्भूता येषामुपहता मतिः । (७२।१)

न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत् परमेष्ठिनः ॥ (७२।२)

ये स्मरन्ति सदा कालं विन्दन्ति च पुरीमिमाम् । (७३।१)

तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम् ॥ (७३।२)

यानि चेह प्रकुर्वन्ति पातकानि कृतालयाः । (७४।१)

नाशयेत् तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः ॥ (७४।२)

आगच्छतामिदं स्थानं सेवितुं मोक्षकाङ्क्षिणाम् । (७५।१)

मृतानां च पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे ॥ (७५।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः । (७६।१)

योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः ॥ (७६।२)

न वेदवचनात् पित्रोर्न चैव गुरुवादतः । (७७।१)

मतिरुत्क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति ॥ (७७।२)

सूत उवाच । (७८।१)

इत्येवमुक्त्वा भगवान् व्यासो वेदविदां वरः । (७८।२)

सहैव शिष्यप्रवरैर्वाराणस्यां चचार ह ॥ (७८।३)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ (७९।१)