ईश्वर उवाच । (१।१)

अवाच्यमेतद् विज्ञानमात्मगुह्यं सनातनम् । (१।२)

यन्न देवा विजानन्ति यतन्तो ऽपि द्विजातयः ॥ (१।३)

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्मभूता द्विजोत्तमाः । (२।१)

न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वे ऽपि ब्रह्मवादिनः ॥ (२।२)

गुह्याद् गुह्यतमं साक्षाद् गोपनीयं प्रयत्नतः । (३।१)

वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम् ॥ (३।२)

आत्मायः केवलः स्वस्थः शान्तः सूक्ष्मः सनातनः । (४।१)

अस्ति सर्वान्तरः साक्षाच्चिन्मात्रस्तमसः परः ॥ (४।२)

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्राणः स महेश्वरः । (५।१)

स कालो ऽग्निस्तदव्यक्तं स एवेदमिति श्रुतिः ॥ (५।२)

अस्माद् विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीयते । (६।१)

स मायी मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः ॥ (६।२)

न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत् प्रभुः । (७।१)

नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः ॥ (७।२)

न प्राणे न मनो ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च । (८।१)

न रूपरसगन्धाश्च नाहंकर्ता न वागपि ॥ (८।२)

न पाणिपादौ नो पायुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः । (९।१)

न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपूरुषौ । (९।२)

न माया नैव च प्राश्चैतन्यं परमार्थतः ॥ (९।३)

यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते । (१०।१)

तद्वदैक्यं न संबन्धः प्रपञ्चपरमात्मनोः ॥ (१०।२)

छायातपौ यथा लोके परस्परविलक्षणौ । (११।१)

तद्वत् प्रपञ्चपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः ॥ (११।२)

यद्यात्मा मलिनो ऽस्वस्थो विकारी स्यात् स्वभावतः । (१२।१)

नहि तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि ॥ (१२।२)

पश्यन्ति मुनयो युक्ताः स्वात्मानं परमार्थतः । (१३।१)

विकारहीनं निर्दुःखम् आनन्दात्मानम् अव्ययम् ॥ (१३।२)

अहंकर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थूलेति या मतिः । (१४।१)

सा चाहङ्कारकर्तृत्वाद् आत्मन्यारोप्यते जनैः ॥ (१४।२)

वदन्ति वेदविद्वांसः साक्षिणं प्रकृतेः परम् । (१५।१)

भोक्तारमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समवस्थितम् ॥ (१५।२)

तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् । (१६।१)

अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम् ॥ (१६।२)

नित्योदितः स्वयंज्योतिः सर्वगः पुरुषः परः । (१७।१)

अहङ्काराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते ॥ (१७।२)

पश्यन्ति ऋषयो ऽव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । (१८।१)

प्रधानं प्रकृतिं बुद्ध्वा कारणं ब्रह्मवादिनः ॥ (१८।२)

तेनायं संगतो ह्यात्मा कूटस्थो ऽपि निरञ्जनः । (१९।१)

स्वात्मानमक्षरं ब्रह्म नावबुध्येत तत्त्वतः ॥ (१९।२)

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद् दुःखं तथेतरम् । (२०।१)

रागद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः ॥ (२०।२)

कर्मण्यस्य भवेद् दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः । (२१।१)

तद्वशादेव सर्वेषां सर्वदेहसमुद्भवः ॥ (२१।२)

नित्यः सर्वत्रगो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः । (२२।१)

एकः स भिद्यते शक्त्या मायया न स्वभावतः ॥ (२२।२)

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः । (२३।१)

भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया ॥ (२३।२)

यथा हि धूमसंपर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत् । (२४।१)

अन्तःकरणजैर् भावैरात्मा तद्वन्न लिप्यते ॥ (२४।२)

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिको ऽमलः । (२५।१)

उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते ॥ (२५।२)

ज्ञानस्वूपम् एवाहुर् जगद् एतद् विचक्षणाः । (२६।१)

अर्थस्वरूपम् एवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥ (२६।२)

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः । (२७।१)

दृश्यते ह्यर्थरूपेण पुरुषैर्भ्रान्तिदृष्टिभिः ॥ (२७।२)

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः । (२८।१)

रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत् परमपूरुषः ॥ (२८।२)

तस्मादात्माक्षरः शुद्धो नित्यः सर्वगतो ऽव्ययः । (२९।१)

उपासितव्यो मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥ (२९।२)

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा । (३०।१)

योगिनो ऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम् ॥ (३०।२)

यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति । (३१।१)

सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३१।२)

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति । (३२।१)

एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः ॥ (३२।२)

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि स्थिताः । (३३।१)

तदासावमृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥ (३३।२)

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । (३४।१)

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३४।२)

यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः । (३५।१)

मायामात्रं जगत् कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः ॥ (३५।२)

यदा जन्मजरादुःखव्याधीनाम् एकभेषजम् । (३६।१)

केवलं ब्रह्मविज्ञानं जायते ऽसौ तदा शिवः ॥ (३६।२)

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः । (३७।१)

तद्वदात्माक्षरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत् ॥ (३७।२)

तस्माद् विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः । (३८।१)

अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्यति ॥ (३८।२)

तज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् । (३९।१)

अज्ञानमितरत् सर्वं विज्ञानमिति मे मतम् ॥ (३९।२)

एतद् वः परमं सांख्यं भाषितं ज्ञानमुत्तमम् । (४०।१)

सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता ॥ (४०।२)

योगात् संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते । (४१।१)

योगज्ञानाभियुक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचित् ॥ (४१।२)

यदेव योगिनो यान्ति सांख्यैस्तदधिगम्यते । (४२।१)

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ (४२।२)

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐश्वर्यासक्तचेतसः । (४३।१)

मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः ॥ (४३।२)

यत्तत् सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत् । (४४।१)

ज्ञानयोगाभियुक्तस्तु देहान्ते तदवाप्नुयात् ॥ (४४।२)

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः । (४५।१)

कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः ॥ (४५।२)

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धो ऽजरो ऽमरः । (४६।१)

सर्वतःपाणिपादो ऽहमन्तर्यामी सनातनः ॥ (४६।२)

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता हृदि संस्थितः । (४७।१)

अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्णः शृणोम्यहम् ॥ (४७।२)

वेदाहं सर्वमेवेदं न मां जानाति कश्चन । (४८।१)

प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्त्वदर्शिनः ॥ (४८।२)

पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सूक्ष्मदर्शिनः । (४९।१)

निर्गुणामलरूपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम् ॥ (४९।२)

यन्न देवा विजानन्ति मोहिता मम मायया । (५०।१)

वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः ॥ (५०।२)

नाहं प्रशास्ता सर्वस्य मायातीतः स्वभावतः । (५१।१)

प्रेरयामि तथापीदं कारणं सूरयो विदुः ॥ (५१।२)

यन्मे गुह्यतमं देहं सर्वगं तत्त्वदर्शिनः । (५२।१)

प्रविष्टा मम सायुज्यं लभन्ते योगिनो ऽव्ययम् ॥ (५२।२)

तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरूपिणी । (५३।१)

लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह ॥ (५३।२)

न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । (५४।१)

प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद् वेदानुशासनम् ॥ (५४।२)

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मवादिभिः । (५५।१)

मदुक्तमेतद् विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम् ॥ (५५।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु द्वितीयो ऽध्यायः ॥ (५६।१)