सूत उवाच । (१।१)

अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः । (१।२)

तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः ॥ (१।३)

स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् । (२।१)

चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम् ॥ (२।२)

जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् । (३।१)

आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः ॥ (३।२)

पतत्रिराजम् आरूढः सुपर्णमतितेजसम् । (४।१)

शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः ॥ (४।२)

नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् । (५।१)

ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम् ॥ (५।२)

सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् । (६।१)

विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम् ॥ (६।२)

आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः । (७।१)

ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा ॥ (७।२)

वेदाध्ययनसम्पन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः । (८।१)

योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः ॥ (८।२)

उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । (९।१)

नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः ॥ (९।२)

सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः । (१०।१)

प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर् निःशोकैर् निरुपद्रवैः ॥ (१०।२)

भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः । (११।१)

मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः । (११।२)

सेवितं तापसैर्नित्यं ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः ॥ (११।३)

तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते । (१२।१)

गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी ॥ (१२।२)

स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् । (१३।१)

प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः ॥ (१३।२)

ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् । (१४।१)

प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम् ॥ (१४।२)

स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् । (१५।१)

प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम् ॥ (१५।२)

अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः । (१६।१)

आगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम् ॥ (१६।२)

अयमेवाव्ययः स्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः । (१७।१)

अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः ॥ (१७।२)

एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः । (१८।१)

अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः ॥ (१८।२)

श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः । (१९।१)

ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः ॥ (१९।२)

उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः । (२०।१)

चकार देवकीसूनुर् देवर्षिपितृतर्पणम् ॥ (२०।२)

नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः । (२१।१)

लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः ॥ (२१।२)

दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् । (२२।१)

पूजयांचक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः ॥ (२२।२)

समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् । (२३।१)

तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः ॥ (२३।२)

यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् । (२४।१)

दृष्ट्वा समाहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुरा हरिम् ॥ (२४।२)

अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् । (२५।१)

आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम् ॥ (२५।२)

दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् । (२६।१)

जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम् ॥ (२६।२)

आलोक्य कृष्णम् आयान्तं पूजयामास तत्त्ववित् । (२७।१)

आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम् ॥ (२७।२)

उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् । (२८।१)

विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम् ॥ (२८।२)

स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः । (२९।१)

यत् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः ॥ (२९।२)

त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः । (३०।१)

तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम् ॥ (३०।२)

श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः । (३१।१)

व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम् ॥ (३१।२)

श्रीकृष्ण उवाच । (३२।१)

भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् । (३२।२)

सम्प्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः ॥ (३२।३)

कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः । (३३।१)

मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम् ॥ (३३।२)

इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः । (३४।१)

भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः ॥ (३४।२)

इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः । (३५।१)

ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये ॥ (३५।२)

इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः । (३६।१)

क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः ॥ (३६।२)

इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । (३७।१)

लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ (३७।२)

इहैव भगवान् व्यासः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । (३८।१)

दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम् ॥ (३८।२)

इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः । (३९।१)

अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता ॥ (३९।२)

इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् । (४०।१)

दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः ॥ (४०।२)

इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः । (४१।१)

लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम् ॥ (४१।२)

प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः । (४२।१)

पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु ॥ (४२।२)

इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः । (४३।१)

महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः । (४३।२)

द्वादशैव सहस्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम ॥ (४३।३)

इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्रिकोत्तरा । (४४।१)

वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् । (४४।२)

इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम् ॥ (४४।३)

याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् । (४५।१)

चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम् ॥ (४५।२)

इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः । (४६।१)

शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः ॥ (४६।२)

तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् । (४७।१)

द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम् ॥ (४७।२)

एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः । (४८।१)

व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ॥ (४८।२)

स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः । (४९।१)

तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः ॥ (४९।२)

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः । (५०।१)

जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः ॥ (५०।२)

ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः । (५१।१)

अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः ॥ (५१।२)

किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् । (५२।१)

शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श ॥ (५२।२)

परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् । (५३।१)

समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्रसूर्यप्रतिमं ददर्श ॥ (५३।२)

प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् । (५४।१)

अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श ॥ (५४।२)

न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः । (५५।१)

प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श ॥ (५५।२)

तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानम् अव्यक्तम् अनन्तरूपम् । (५६।१)

स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम् ॥ (५६।२)

कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श । (५७।१)

स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम् ॥ (५७।२)

गणेश्वरान् अर्कसहस्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् । (५८।१)

त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारम् अग्निप्रतिमं सशाखम् ॥ (५८।२)

मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् । (५९।१)

पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श ॥ (५९।२)

तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः । (६०।१)

प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य ॥ (६०।२)

श्रीकृष्ण उवाच । (६१।१)

नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति । (६१।२)

तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः ॥ (६१।३)

त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः । (६२।१)

प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेदस् त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम् ॥ (६२।२)

सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् । (६३।१)

वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम् ॥ (६३।२)

त्वत्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः । (६४।१)

सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात् ॥ (६४।२)

यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् । (६५।१)

स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवं विश्वेश्वरं तं शिवम् ॥ (६५।२)

ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे । (६६।१)

महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः ॥ (६६।२)

नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने । (६७।१)

नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने ॥ (६७।२)

नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे । (६८।१)

नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे ॥ (६८।२)

नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः । (६९।१)

नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः ॥ (६९।२)

नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने । (७०।१)

नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे ॥ (७०।२)

नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे । (७१।१)

नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः ॥ (७१।२)

नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः । (७२।१)

नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने ॥ (७२।२)

नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने । (७३।१)

कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः ॥ (७३।२)

नमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे । (७४।१)

मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः ॥ (७४।२)

नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः । (७५।१)

योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः ॥ (७५।२)

नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च । (७६।१)

कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः ॥ (७६।२)

नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः । (७७।१)

मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर ॥ (७७।२)

एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः । (७८।१)

पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत् ॥ (७८।२)

उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् । (७९।१)

बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ (७९।२)

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय । (८०।१)

त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह ॥ (८०।२)

त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया । (८१।१)

नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम ॥ (८१।२)

वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् । (८२।१)

महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव ॥ (८२।२)

श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् । (८३।१)

उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम् ॥ (८३।२)

ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर । (८४।१)

इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर ॥ (८४।२)

तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः । (८५।१)

देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे ॥ (८५।२)

ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी । (८६।१)

व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा ॥ (८६।२)

वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत । (८७।१)

अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव ॥ (८७।२)

त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः । (८८।१)

प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो देवकीसुतः ॥ (८८।२)

पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् । (८९।१)

नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः ॥ (८९।२)

इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव । (९०।१)

सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् । (९०।२)

ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम् ॥ (९०।३)

एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः । (९१।१)

आशिषं शिरसागृह्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः ॥ (९१।२)

प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः । (९२।१)

सम्पूज्यमानो मुनिभिः सुरेशैर् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः ॥ (९२।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्विंशो ऽध्यायः ॥ (९३।१)