ऋषय ऊचुः । (१।१)

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । (१।२)

एषां स्वभावं सूताद्य कथयस्व समासतः ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

गते नारायणे कृष्णे स्वमेव परमं पदम् । (२।२)

पार्थः परमधर्मात्मा पाण्डवः शत्रुतापनः ॥ (२।३)

कृत्वा चैवोत्तरविधिं शोकेन महतावृतः । (३।१)

अपश्यत् पथि गच्छन्तं कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥ (३।२)

शिष्यैः प्रशिष्यैरभितः संवृतं ब्रह्मवादिनम् । (४।१)

पपात दण्डवद् भूमौ त्यक्त्वा शोकं तदार्जुनः ॥ (४।२)

उवाच परमप्रीतः कस्माद् देशान्महामुने । (५।१)

इदानीं गच्छसि क्षिप्रं कं वा देशं प्रति प्रभो ॥ (५।२)

संदर्शनाद् वै भवतः शोको मे विपुलो गतः । (६।१)

इदानीं मम यत् कार्यं ब्रूहि पद्मदलेक्षण ॥ (६।२)

तमुवाच महायोगी कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । (७।१)

उपविश्य नदीतीरे शिष्यैः परिवृतो मुनिः ॥ (७।२)

इदं कलियुगं घोरं सम्प्राप्तं पाण्डुनन्दन । (८।१)

ततो गच्छामि देवस्य वाराणसीं महापुरीम् ॥ (८।२)

अस्मिन् कलियुगे घोरे लोकाः पापानुवर्तिनः । (९।१)

भविष्यन्ति महापापा वर्णाश्रमविवर्जिताः ॥ (९।२)

नान्यत् पश्यामि जन्तूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । (१०।१)

सर्वपापप्रशमनं प्रायश्चित्तं कलौ युगे ॥ (१०।२)

कृतं त्रेता द्वापरं च सर्वेष्वेतेषु वै नराः । (११।१)

भविष्यन्ति महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः ॥ (११।२)

त्वं हि लोकेषु विख्यातो धृतिमाञ् जनवत्सलः । (१२।१)

पालयाद्य परं धर्मं स्वकीयं मुच्यसे भयात् ॥ (१२।२)

एवमुक्तो भगवता पार्थः परपुरंजयः । (१३।१)

पृष्टवान् प्रणिपत्यासौ युगधर्मान् द्विजोत्तमाः ॥ (१३।२)

तस्मै प्रोवाच सकलं मुनिः सत्यवतीसुतः । (१४।१)

प्रणम्य देवमीशानं युगधर्मान् सनातनान् ॥ (१४।२)

युगधर्माःवक्ष्यामि ते समासेन युगधर्मान् नरेश्वर । (१५।१)

न शक्यते मया पार्थ विस्तरेणाभिभाषितुम् ॥ (१५।२)

आद्यं कृतयुगं प्रोक्तं ततस्त्रेतायुगं बुधैः । (१६।१)

तृतीयं द्वापरं पार्थ चतुर्थं कलिरुच्यते ॥ (१६।२)

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । (१७।१)

द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ (१७।२)

ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः । (१८।१)

द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः ॥ (१८।२)

ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्यः सर्व एव कलिष्वपि । (१९।१)

पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक् ॥ (१९।२)

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः । (२०।१)

त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद् द्विपादो द्वापरे स्थितः । (२०।२)

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति ॥ (२०।३)

कृतकृते तु मिथुनोत्पत्तिर्वृत्तिः साक्षाद् रसोल्लसा । (२१।१)

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सदानन्दाश्च भोगिनः ॥ (२१।२)

अधमोत्तमत्वं नास्त्यासां निर्विशेषाः पुरंजय । (२२।१)

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे ॥ (२२।२)

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा । (२३।१)

ध्याननिष्ठास्तपोनिष्ठा महादेवपरायणाः ॥ (२३।२)

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः । (२४।१)

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताः परन्तप ॥ (२४।२)

त्रेतारसोल्लासा कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते ततः । (२५।१)

तस्यां सिद्धौ प्रणष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत ॥ (२५।२)

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिहते तदा मेघात्मना तु वै । (२६।१)

मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् ॥ (२६।२)

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले । (२७।१)

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षा वै गृहसंज्ञिताः ॥ (२७।२)

सर्वप्रत्युपयोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते । (२८।१)

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥ (२८।२)

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् । (२९।१)

रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् ॥ (२९।२)

विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना । (३०।१)

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ॥ (३०।२)

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः । (३१।१)

अभिध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा ॥ (३१।२)

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । (३२।१)

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च ॥ (३२।२)

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् । (३३।१)

अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ॥ (३३।२)

तेन ता वर्तयन्ति स्म त्रेतायुगमुखे प्रजाः । (३४।१)

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या सर्वा वै विगतज्वराः ॥ (३४।२)

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तदा । (३५।१)

वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्त मधु चामाक्षिकं बलात् ॥ (३५।२)

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै । (३६।१)

प्रणष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित् क्वचित् ॥ (३६।२)

शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम् । (३७।१)

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानास्तु चक्रुरावरणानि च ॥ (३७।२)

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीघातान् वार्तोपायमचिन्तयन् । (३८।१)

नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा ॥ (३८।२)

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः । (३९।१)

वार्तायाः साधिका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः ॥ (३९।२)

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नैर्गतानि तु । (४०।१)

अवहन् वृष्टिसंतत्या स्रोतःस्थानानि निम्नगाः ॥ (४०।२)

ये पुनस्तदपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले । (४१।१)

अपां भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् ॥ (४१।२)

अफालकृष्टाश् चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । (४२।१)

ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे ॥ (४२।२)

ततः प्रादुरभूत् तासां रागो लोभश्च सर्वशः । (४३।१)

अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन वै ॥ (४३।२)

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । (४४।१)

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम् ॥ (४४।२)

विपर्ययेण तासां ता ओषध्यो विविशुर्महीम् । (४५।१)

पितामहनियोगेन दुदोह पृथिवीं पृथुः ॥ (४५।२)

ततस्ता जगृहुः सर्वा अन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः । (४६।१)

वसुदारधनाद्यांस्तु बलात् कालबलेन तु ॥ (४६।२)

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वैतद् भगवानजः । (४७।१)

ससर्ज क्षत्रियान् ब्रह्मा ब्राह्मणानां हिताय च ॥ (४७।२)

ओरिगिन् ओड़् चस्तेस् अन्द् आश्रमस्वर्णाश्रमव्यवस्थां च त्रेतायां कृतवान् प्रभुः । (४८।१)

यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जितम् ॥ (४८।२)

द्वापरद्वापरेष्वथ विद्यन्ते मतिभेदाः सदा नृणाम् । (४९।१)

रागो लोभस्तथा युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥ (४९।२)

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते । (५०।१)

वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥ (५०।२)

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदाद् भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः । (५१।१)

मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः ॥ (५१।२)

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः । (५२।१)

सामान्याद् वैकृताच्चैव दृष्टिभेदैः क्वचित् क्वचित् ॥ (५२।२)

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च । (५३।१)

इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सुव्रत ॥ (५३।२)

अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः । (५४।१)

वाङ्मनःकायजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते नृणाम् ॥ (५४।२)

निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा । (५५।१)

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद् दोषदर्शनम् ॥ (५५।२)

दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः । (५६।१)

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता ॥ (५६।२)

आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते । (५७।१)

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ॥ (५७।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तविंशो ऽध्यायः ॥ (५८।१)