व्यास उवाच । (१।१)

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् । (१।२)

ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम् ॥ (१।३)

अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । (२।१)

दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ (२।२)

यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः । (३।१)

तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति ॥ (३।२)

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते । (४।१)

चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम् ॥ (४।२)

अहन्यहनि यत् किंचिद् दीयते ऽनुपकारिणे । (५।१)

अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम् ॥ (५।२)

यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे । (६।१)

नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम् ॥ (६।२)

अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते । (७।१)

दानं तत् काम्यम् आख्यातम् ऋषिभिर्धर्मचिन्तकैः ॥ (७।२)

यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते । (८।१)

चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम् ॥ (८।२)

दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः । (९।१)

उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत् तारयति सर्वतः ॥ (९।२)

कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते । (१०।१)

अन्यथा दीयते यद्धि न तद् दानं फलप्रदम् ॥ (१०।२)

श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने । (११।१)

वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम् ॥ (११।२)

यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये । (१२।१)

स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ (१२।२)

इक्षुभिः संततां भूमिं यवगोधूमशालिनीम् । (१३।१)

ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते ॥ (१३।२)

गोचर्ममात्रामपि वा यो भूमिं सम्प्रयच्छति । (१४।१)

ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (१४।२)

भूमिदानात् परं दानं विद्यते नेह किंचन । (१५।१)

अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततो ऽधिकम् ॥ (१५।२)

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने । (१६।१)

ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते ॥ (१६।२)

दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे । (१७।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात् ॥ (१७।२)

गृहस्थायान्नदानेन फलं प्राप्नोति मानवः । (१८।१)

आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिम् ॥ (१८।२)

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा । (१९।१)

उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयतमानसः ॥ (१९।२)

पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना न विशेषतः । (२०।१)

गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्वयं वदेत् ॥ (२०।२)

प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते । (२१।१)

यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ (२१।२)

कृष्णाजिने तिलान् कृत्त्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी । (२२।१)

ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम् ॥ (२२।२)

कृतान्नम् उदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः । (२३।१)

निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात् ॥ (२३।२)

सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा । (२४।१)

तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ (२४।२)

माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः । (२५।१)

शुक्लाम्बरधरः कृष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम् ॥ (२५।२)

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलानेव समाहितः । (२६।१)

जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः ॥ (२६।२)

अमावस्यामनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने । (२७।१)

यत् किंचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शङ्करम् ॥ (२७।२)

प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः । (२८।१)

सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ (२८।२)

यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम् । (२९।१)

आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः ॥ (२९।२)

कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये । (३०।१)

स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः ॥ (३०।२)

प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम् । (३१।१)

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ (३१।२)

द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः । (३२।१)

अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः ॥ (३२।२)

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् । (३३।१)

अर्चयेद् ब्राह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम् ॥ (३३।२)

एषा तिथिर् वैष्णवीं स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके । (३४।१)

तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम् ॥ (३४।२)

यत् किंचिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ । (३५।१)

दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम् ॥ (३५।२)

यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः । (३६।१)

ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् स तस्यां तोषयेत् ततः ॥ (३६।२)

द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः । (३७।१)

पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित् ॥ (३७।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत् तत् फलमभीप्सता । (३८।१)

द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः ॥ (३८।२)

विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् । (३९।१)

ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः ॥ (३९।२)

आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम् । (४०।१)

कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम् ॥ (४०।२)

भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम् । (४१।१)

मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम् ॥ (४१।२)

यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम् । (४२।१)

सो ऽर्चयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम् ॥ (४२।२)

ये वाञ्छन्ति महायोगान् ज्ञानानि च महेश्वरम् । (४३।१)

ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः ॥ (४३।२)

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । (४४।१)

तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥ (४४।२)

भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर् हिरण्यदः । (४५।१)

गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ॥ (४५।२)

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः । (४६।१)

अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम् ॥ (४६।२)

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः । (४७।१)

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम् ॥ (४७।२)

धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् । (४८।१)

वेदवित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते ॥ (४८।२)

गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । (४९।१)

इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः ॥ (४९।२)

फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च । (५०।१)

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत् ॥ (५०।२)

औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये । (५१।१)

ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च ॥ (५१।२)

असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् । (५२।१)

तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः ॥ (५२।२)

यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे । (५३।१)

तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ (५३।२)

अयने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । (५४।१)

संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ (५४।२)

प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च । (५५।१)

दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च ॥ (५५।२)

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते । (५६।१)

तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः ॥ (५६।२)

स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये । (५७।१)

मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् ॥ (५७।२)

दीयमानं तु यो मोहाद् गोविप्राग्निसुरेषु च । (५८।१)

निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः ॥ (५८।२)

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद् ब्राह्मणान् सुरान् । (५९।१)

सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत् ॥ (५९।२)

यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति । (६०।१)

म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः ॥ (६०।२)

न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुर्न विशेयुश्च तेन हि । (६१।१)

अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत् ॥ (६१।२)

यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम् । (६२।१)

स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः ॥ (६२।२)

स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः । (६३।१)

सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद् द्विजोत्तमाः ॥ (६३।२)

सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम् । (६४।१)

न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम् ॥ (६४।२)

संनिकृष्टम् अतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति । (६५।१)

स तेन कर्मणा पापी दहत्य् आ सप्तमं कुलम् ॥ (६५।२)

यदिस्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् । (६६।१)

तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि सन्निधिम् ॥ (६६।२)

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च । (६७।१)

तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये ॥ (६७।२)

न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च । (६८।१)

पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् ॥ (६८।२)

अपूपं च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् । (६९।१)

अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत् ॥ (६९।२)

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः । (७०।१)

अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन ॥ (७०।२)

वृत्तिसङ्कोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम् । (७१।१)

धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ (७१।२)

वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः । (७२।१)

न तां गतिमवाप्नोति सङ्कोचाद् यामवाप्नुयात् ॥ (७२।२)

प्रतिग्रहरुचिर्न स्यात् यात्रार्थं तु समाहरेत् । (७३।१)

स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ॥ (७३।२)

यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् । (७४।१)

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः ॥ (७४।२)

गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवतातिथीन् । (७५।१)

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः ॥ (७५।२)

एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः । (७६।१)

वर्तमानः संयातात्मा याति तत् परमं पदम् ॥ (७६।२)

पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वारण्यं तु तत्त्ववित् । (७७।१)

एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः ॥ (७७।२)

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । (७८।१)

ज्ञात्वानुतिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद् द्विजान् ॥ (७८।२)

इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेद् अजस्रम् । (७९।१)

समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म ॥ (७९।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे षड्विंशो ऽध्यायः ॥ (८०।१)