ऋषय ऊचुः । (१।१)

अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु । (१।२)

तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे ॥ (१।३)

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः । (२।१)

तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे ॥ (२।२)

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै । (३।१)

एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि ॥ (३।२)

सूत उवाच । (४।१)

मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः । (४।२)

उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ (४।३)

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः । (५।१)

वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम् ॥ (५।२)

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया । (६।१)

अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु ॥ (६।२)

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे । (७।१)

विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः ॥ (७।२)

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा । (८।१)

तिमिरश् चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् ॥ (८।२)

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु । (९।१)

द्वितीयम् अतदाख्यातम् अन्तरं शृणु चोत्तरम् ॥ (९।२)

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः । (१०।१)

सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः ॥ (१०।२)

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः । (११।१)

वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः ॥ (११।२)

रजोर्ध्वश् चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा । (१२।१)

सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् ॥ (१२।२)

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा । (१३।१)

सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः ॥ (१३।२)

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः । (१४।१)

बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः ॥ (१४।२)

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकस्तथा । (१५।१)

पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे ॥ (१५।२)

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः । (१६।१)

मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः ॥ (१६।२)

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः । (१७।१)

एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश ॥ (१७।२)

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च । (१८।१)

वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । (१८।२)

एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे ॥ (१८।३)

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । (१९।१)

प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः ॥ (१९।२)

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः । (२०।१)

मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः ॥ (२०।२)

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः । (२१।१)

महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः ॥ (२१।२)

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः । (२२।१)

अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः ॥ (२२।२)

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः । (२३।१)

मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे ॥ (२३।२)

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः । (२४।१)

पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा ॥ (२४।२)

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः । (२५।१)

विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् ॥ (२५।२)

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ । (२६।१)

तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः ॥ (२६।२)

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः । (२७।१)

रुचेः प्रजापतेर् यज्ञस् तदंशेनाभवद् द्विजाः ॥ (२७।२)

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे । (२८।१)

तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः ॥ (२८।२)

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः । (२९।१)

सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः ॥ (२९।२)

तामसस्यान्तरे चैव सम्प्राप्ते पुनरेव हि । (३०।१)

हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः ॥ (३०।२)

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् । (३१।१)

सम्भूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः ॥ (३१।२)

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । (३२।१)

विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह ॥ (३२।२)

मन्वन्तरे ऽत्र सम्प्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे । (३३।१)

वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह ॥ (३३।२)

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना । (३४।१)

पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् ॥ (३४।२)

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै । (३५।१)

सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः ॥ (३५।२)

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना । (३६।१)

तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात् ॥ (३६।२)

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः । (३७।१)

भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः ॥ (३७।२)

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । (३८।१)

चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च ॥ (३८।२)

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला । (३९।१)

वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला ॥ (३९।२)

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता । (४०।१)

निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः ॥ (४०।२)

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता । (४१।१)

जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा ॥ (४१।२)

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता । (४२।१)

राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका ॥ (४२।२)

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः । (४३।१)

नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः ॥ (४३।२)

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः । (४४।१)

तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ (४४।२)

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता । (४५।१)

वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः ॥ (४५।२)

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् । (४६।१)

वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते ॥ (४६।२)

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः । (४७।१)

बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः ॥ (४७।२)

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् । (४८।१)

अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः ॥ (४८।२)

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः । (४९।१)

एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः ॥ (४९।२)

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः । (५०।१)

एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति ॥ (५०।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः ॥ (५१।१)