ऋषय ऊचुः । (१।१)

कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा । (१।२)

कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि ॥ (१।३)

सूत उवाच । (२।१)

शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् । (२।२)

माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः ॥ (२।३)

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः । (३।१)

प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम् ॥ (३।२)

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । (४।१)

अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम् ॥ (४।२)

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः । (५।१)

अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते ॥ (५।२)

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः । (६।१)

न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन ॥ (६।२)

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः । (७।१)

प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः ॥ (७।२)

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् । (८।१)

अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव ॥ (८।२)

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः । (९।१)

न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित् ॥ (९।२)

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । (१०।१)

मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम् ॥ (१०।२)

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः । (११।१)

आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि ॥ (११।२)

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् । (१२।१)

प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः ॥ (१२।२)

ऋग्वेद उवाच । (१३।१)

यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते । (१३।२)

यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः ॥ (१३।३)

यजुर्वेद उवाच । (१४।१)

यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते । (१४।२)

यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक् ॥ (१४।३)

सामवेद उवाच । (१५।१)

येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् । (१५।२)

योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः ॥ (१५।३)

अथर्ववेद उवाच । (१६।१)

यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् । (१६।२)

महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः ॥ (१६।३)

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् । (१७।१)

श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः ॥ (१७।२)

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् । (१८।१)

रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः ॥ (१८।२)

इतीरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः । (१९।१)

अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम् ॥ (१९।२)

प्रणव उवाच । (२०।१)

न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । (२०।२)

कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः ॥ (२०।३)

अयं स भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । (२१।१)

स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा ॥ (२१।२)

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च । (२२।१)

नाज्ञानम् अगमन्नाशम् ईश्वरस्यैव मायया ॥ (२२।२)

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः । (२३।१)

प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम् ॥ (२३।२)

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् । (२४।१)

व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः ॥ (२४।२)

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः । (२५।१)

तेन तन्मण्डलं घोरमालोकयदनिन्दितम् ॥ (२५।२)

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । (२६।१)

क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः ॥ (२६।२)

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् । (२७।१)

तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम् ॥ (२७।२)

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर । (२८।१)

प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज ॥ (२८।२)

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः । (२९।१)

प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम् ॥ (२९।२)

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः । (३०।१)

चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम् ॥ (३०।२)

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना । (३१।१)

ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक् ॥ (३१।२)

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् । (३२।१)

समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम् ॥ (३२।२)

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् । (३३।१)

कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम् ॥ (३३।२)

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् । (३४।१)

त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम् ॥ (३४।२)

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् । (३५।१)

तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह ॥ (३५।२)

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता । (३६।१)

सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल ॥ (३६।२)

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् । (३७।१)

सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते ॥ (३७।२)

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् । (३८।१)

विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल ॥ (३८।२)

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः । (३९।१)

विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल ॥ (३९।२)

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः । (४०।१)

अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते ॥ (४०।२)

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् । (४१।१)

सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते ॥ (४१।२)

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् । (४२।१)

हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल ॥ (४२।२)

यस्याशेषजगत्सूतिर् विज्ञानतनुर् ईश्वरी । (४३।१)

न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत ॥ (४३।२)

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् । (४४।१)

दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल ॥ (४४।२)

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः । (४५।१)

कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते ॥ (४५।२)

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् । (४६।१)

सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम् ॥ (४६।२)

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः । (४७।१)

गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल ॥ (४७।२)

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् । (४८।१)

योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल ॥ (४८।२)

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् । (४९।१)

वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम् ॥ (४९।२)

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः । (५०।१)

तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम् ॥ (५०।२)

ब्रह्मोवाच । (५१।१)

नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः । (५१।२)

नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः ॥ (५१।३)

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः । (५२।१)

नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः ॥ (५२।२)

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः । (५३।१)

नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः ॥ (५३।२)

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः । (५४।१)

नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः ॥ (५४।२)

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः । (५५।१)

नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च ॥ (५५।२)

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः । (५६।१)

नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः ॥ (५६।२)

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये । (५७।१)

नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः ॥ (५७।२)

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च । (५८।१)

नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः ॥ (५८।२)

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः । (५९।१)

पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम् ॥ (५९।२)

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः । (६०।१)

प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम् ॥ (६०।२)

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् । (६१।१)

प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम् ॥ (६१।२)

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः । (६२।१)

आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव ॥ (६२।२)

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ । (६३।१)

स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान् मामेव शरणं गतः ॥ (६३।२)

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ । (६४।१)

शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया ॥ (६४।२)

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् । (६५।१)

चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान् ॥ (६५।२)

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः । (६६।१)

स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम् ॥ (६६।२)

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः । (६७।१)

ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम् ॥ (६७।२)

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् । (६८।१)

कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः ॥ (६८।२)

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् । (६९।१)

दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम् ॥ (६९।२)

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । (७०।१)

तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम् ॥ (७०।२)

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः । (७१।१)

अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः ॥ (७१।२)

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् । (७२।१)

तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम् ॥ (७२।२)

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः । (७३।१)

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् ॥ (७३।२)

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा । (७४।१)

श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम् ॥ (७४।२)

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः । (७५।१)

भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः ॥ (७५।२)

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः । (७६।१)

लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः ॥ (७६।२)

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् । (७७।१)

रूपलावण्यसम्पन्नं नारीकुलमगादनु ॥ (७७।२)

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः । (७८।१)

सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च ॥ (७८।२)

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् । (७९।१)

जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ (७९।२)

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः । (८०।१)

सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे ॥ (८०।२)

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् । (८१।१)

न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः ॥ (८१।२)

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः । (८२।१)

विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः ॥ (८२।२)

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् । (८३।१)

भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः ॥ (८३।२)

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः । (८४।१)

रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम् ॥ (८४।२)

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् । (८५।१)

तमापतन्तं सावज्ञम् आलोकयद् अमित्रजित् ॥ (८५।२)

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् । (८६।१)

शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि ॥ (८६।२)

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् । (८७।१)

तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव ॥ (८७।२)

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः । (८८।१)

विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम् ॥ (८८।२)

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः । (८९।१)

शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत् ॥ (८९।२)

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते । (९०।१)

न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन ॥ (९०।२)

न सम्पूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । (९१।१)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता ॥ (९१।२)

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः । (९२।१)

संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर् बहुमानपुरःसरम् ॥ (९२।२)

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् । (९३।१)

प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः ॥ (९३।२)

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः । (९४।१)

प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम् ॥ (९४।२)

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा । (९५।१)

चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित् ॥ (९५।२)

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् । (९६।१)

यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः ॥ (९६।२)

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च । (९७।१)

जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया ॥ (९७।२)

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैर् इतस्ततः । (९८।१)

नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः ॥ (९८।२)

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् । (९९।१)

अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः ॥ (९९।२)

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः । (१००।१)

सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः ॥ (१००।२)

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः । (१०१।१)

भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम् ॥ (१०१।२)

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि । (१०२।१)

हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुःखिता ॥ (१०२।२)

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः । (१०३।१)

गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः ॥ (१०३।२)

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् । (१०४।१)

उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः ॥ (१०४।२)

ये स्मरन्ति ममाजस्रं कापालं वेषमुत्तमम् । (१०५।१)

तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम् ॥ (१०५।२)

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः । (१०६।१)

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ (१०६।२)

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै । (१०७।१)

देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम् ॥ (१०७।२)

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् । (१०८।१)

सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत ॥ (१०८।२)

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः । (१०९।१)

स्वं देशम् अगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः ॥ (१०९।२)

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् । (११०।१)

कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम् ॥ (११०।२)

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः । (१११।१)

वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते ॥ (१११।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः ॥ (११२।१)