ऋषय ऊचुः । (१।१)

तीर्थानि यानि लोके ऽस्मिन् विश्रुतानि महान्ति च । (१।२)

तानि त्वं कथयास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम् ॥ (१।३)

रोमहर्षण उवाच । (२।१)

शृणुध्वं कथयिष्ये ऽहं तीर्थानि विविधानि च । (२।२)

कथितानि पुराणेषु मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥ (२।३)

यत्र स्नानं जपो होमः श्राद्धदानादिकं कृतम् । (३।१)

एकैकशो मुनिश्रेष्ठाः पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ (३।२)

पञ्चयोजनविस्तीर्णं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । (४।१)

प्रयागं प्रथितं तीर्थं तस्य माहात्म्यमीरितम् ॥ (४।२)

अन्यच्च तीर्थप्रवरं कुरूणां देववन्दितम् । (५।१)

ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं सर्वपापविशोधनम् ॥ (५।२)

तत्र स्नात्वा विशुद्धात्मा दम्भमात्सर्यवर्जितः । (६।१)

ददाति यत् किंचिद् अपि पुनात्युभयतः कुलम् ॥ (६।२)

गयातीर्थं परं गुह्यं पितॄणां चातिवल्लभम् । (७।१)

कृत्वा पिण्डप्रदानं तु न भूयो जायते नरः ॥ (७।२)

सकृद् गयाभिगमनं कृत्वा पिण्डं ददाति यः । (८।१)

तारिताः पितरस्तेन यास्यन्ति परमां गतिम् ॥ (८।२)

तत्र लोकहितार्थाय रुद्रेण परमात्मना । (९।१)

शिलातले पदं न्यस्तं तत्र पितॄन् प्रसादयेत् ॥ (९।२)

गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तो नाभिगच्छति । (१०।१)

शोचन्ति पितरस्तं वै वृथा तस्य परिश्रमः ॥ (१०।२)

गायन्ति पितरो गाथाः कीर्तयन्ति महर्षयः । (११।१)

गयां यास्यति यः कश्चित् सो ऽस्मान् संतारयिष्यति ॥ (११।२)

यदि स्यात् पातकोपेतः स्वधर्मरतिवर्जितः । (१२।१)

गयां यास्यति वंश्यो यः सो ऽस्मान् संतारयिष्यति ॥ (१२।२)

एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः । (१३।१)

तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् ॥ (१३।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणस्तु विशेषतः । (१४।१)

प्रदद्याद् विधिवत् पिण्डान् गयां गत्वा समाहितः ॥ (१४।२)

धन्यास्तु खलु ते मर्त्या गयायां पिण्डदायिनः । (१५।१)

कुलान्युभयतः सप्त समुद्धृत्याप्नुयात् परम् ॥ (१५।२)

अन्यच्च तीर्थप्रवरं सिद्धावासमुदाहृतम् । (१६।१)

प्रभासमिति विख्यातं यत्रास्ते भगवान् भवः ॥ (१६।२)

तत्र स्नानं तपः श्राद्धं ब्राह्मणानां च पूजनम् । (१७।१)

कृत्वा लोकमवाप्नोति ब्रह्मणो ऽक्षय्यमुत्तमम् ॥ (१७।२)

तीर्थं त्रैयम्बकं नाम सर्वदेवनमस्कृतम् । (१८।१)

पूजयित्वा तत्र रुद्रं ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥ (१८।२)

सुवर्णाक्षं महादेवं समभ्यर्च्य कपर्दिनम् । (१९।१)

ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम् ॥ (१९।२)

सोमेश्वरं तीर्थवरं रुद्रस्य परमेष्ठिनः । (२०।१)

सर्वव्याधिहरं पुण्यं रुद्रसालोक्यकारणम् ॥ (२०।२)

तीर्थानां परमं तीर्थं विजयं नाम शोभनम् । (२१।१)

तत्र लिङ्गं महेशस्य विजयं नाम विश्रुतम् ॥ (२१।२)

षण्मासान् नियताहारो ब्रह्मचारी समाहितः । (२२।१)

उषित्वा तत्र विप्रेन्द्रा यास्यन्ति परमं पदम् ॥ (२२।२)

अन्यच्च तीर्थप्रवरं पूर्वदेशे सुशोभनम् । (२३।१)

एकाम्रं देवदेवस्य गाणपत्यफलप्रदम् ॥ (२३।२)

दत्त्वात्र शिवभक्तानां किंचिच्छश्वन्महीं शुभाम् । (२४।१)

सार्वभौमो भवेद् राजा मुमुक्षुर्मोक्षमाप्नुयात् ॥ (२४।२)

महानदीजलं पुण्यं सर्वपापविनाशनम् । (२५।१)

ग्रहणे समुपस्पृश्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (२५।२)

अन्या च विरजा नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता । (२६।१)

तस्यां स्नात्वा नरो विप्रा ब्रह्मलोके महीयते ॥ (२६।२)

तीर्थं नारायणस्यान्यन्नाम्ना तु पुरुषोत्तमम् । (२७।१)

तत्र नारायणः श्रीमानास्ते परमपूरुषः ॥ (२७।२)

पूजयित्वा परं विष्णुं स्नात्वा तत्र द्विजोत्तमः । (२८।१)

ब्राह्मणान् पूजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ (२८।२)

तीर्थानां परमं तीर्थं गोकर्णं नाम विश्रुतम् । (२९।१)

सर्वपापहरं शंभोर्निवासः परमेष्ठिनः ॥ (२९।२)

दृष्ट्वा लिङ्गं तु देवस्य गोकर्णेश्वरमुत्तमम् । (३०।१)

ईप्सितांल्लभते कामान् रुद्रस्य दयितो भवेत् ॥ (३०।२)

उत्तरं चापि गोकर्णं लिङ्गं देवस्य शूलिनः । (३१।१)

महादेवस्यार्चयित्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ (३१।२)

तत्र देवो महादेवः स्थाणुरित्यभिविश्रुतः । (३२।१)

तं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते तत्क्षणान्नरः ॥ (३२।२)

अन्यत् कुब्जाम्रमतुलं स्थानं विष्णोर्महात्मनः । (३३।१)

सम्पूज्य पुरुषं विष्णुं श्वेतद्वीपे महीयते ॥ (३३।२)

यत्र नारायणो देवो रुद्रेण त्रिपुरारिणा । (३४।१)

कृत्वा यज्ञस्य मथनं दक्षस्य तु विसर्जितः ॥ (३४।२)

समन्ताद् योजनं क्षेत्रं सिद्धर्षिगणवन्दितम् । (३५।१)

पुण्यमायतनं विष्णोस्तत्रास्ते पुरुषोत्तमः ॥ (३५।२)

अन्यत् कोकामुखं विष्णोस्तीर्थम् अद्भुतकर्मणः । (३६।१)

मृतो ऽत्र पातकैर्मुक्तो विष्णुसारूप्यमाप्नुयात् ॥ (३६।२)

शालग्रामं महातीर्थं विष्णोः प्रीतिविवर्धनम् । (३७।१)

प्राणांस्तत्र नरस्त्यक्त्वा हृषीकेशं प्रपश्यति ॥ (३७।२)

अश्वतीर्थमिति ख्यातं सिद्धावासं सुपावनम् । (३८।१)

आस्ते हयशिरा नित्यं तत्र नारायणः स्वयम् ॥ (३८।२)

तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । (३९।१)

पुष्करं सर्वपापघ्नं मृतानां ब्रह्मलोकदम् ॥ (३९।२)

मनसा संस्मरेद् यस्तु पुष्करं वै द्विजोत्तमः । (४०।१)

पूयते पातकैः सर्वैः शक्रेण सह मोदते ॥ (४०।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । (४१।१)

उपासते सिद्धसङ्घा ब्रह्मणं पद्मसंभवम् ॥ (४१।२)

तत्र स्नात्वा भवेच्छुद्धो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । (४२।१)

पूजयित्वा द्विजवरान् ब्रह्माणं सम्प्रपश्यति ॥ (४२।२)

तत्राभिगम्य देवेशं पुरुहूतमनिन्दितम् । (४३।१)

सुरूपो जायते मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ (४३।२)

सप्तसारस्वतं तीर्थं ब्रह्माद्यैः सेवितं परम् । (४४।१)

पूजयित्वा तत्र रुद्रमश्वमेधफलं लभेत् ॥ (४४।२)

यत्र मङ्कणको रुद्रं प्रपन्नः परमेश्वरम् । (४५।१)

आराधयामास हरं पञ्चक्षरपरायणः ॥ (४५।२)

नमः शिवायेति मुनिः जपन् पञ्चाक्षरं परम् । (४६।१)

आराधयामास शिवं तपसा गोवृषध्वजम् ॥ (४६।२)

प्रजज्वालाथ तपसा मुनिर्मङ्कणकस्तदा । (४७।१)

ननर्त हर्षवेगेन ज्ञात्वा रुद्रं समागतम् ॥ (४७।२)

तं प्राह भगवान् रुद्रः किमर्थं नर्तितं त्वया । (४८।१)

दृष्ट्वापि देवमीशानं नृत्यति स्म पुनः पुनः ॥ (४८।२)

सो ऽन्वीक्ष्य भगवानीशः सगर्वं गर्वशान्तये । (४९।१)

स्वकं देहं विदार्यास्मै भस्मराशिमदर्शयत् ॥ (४९।२)

पश्येमं मच्छरीरोत्थं भस्मराशिं द्विजोत्तम । (५०।१)

माहात्म्यमेतत् तपसस्त्वादृशो ऽन्यो ऽपि विद्यते ॥ (५०।२)

यत् सगर्वं हि भवता नर्तितं मुनिपुङ्गव । (५१।१)

न युक्तं तापसस्यैतत् त्वत्तो ऽप्यत्राधिको ह्यहम् ॥ (५१।२)

इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठं स रुद्रः किल विश्वदृक् । (५२।१)

आस्थाय परमं भावं ननर्त जगतो हरः ॥ (५२।२)

सहस्रशीर्षा भूत्वा सहस्राक्षः सहस्रपात् । (५३।१)

दंष्ट्राकरालवदनो ज्वालामाली भयङ्करः ॥ (५३।२)

सो ऽन्वपश्यदशेषस्य पार्श्वे तस्य त्रिशूलिनः । (५४।१)

विशाललोचनाम् एकां देवीं चारुविलासिनीम् । (५४।२)

सूर्यायुतसमप्रख्यां प्रसन्नवदनां शिवाम् ॥ (५४।३)

सस्मितं प्रेक्ष्य विश्वेशं तिष्ठन्तीममितद्युतिम् । (५५।१)

दृष्ट्वा संत्रस्तहृदयो वेपमानो मुनीश्वरः । (५५।२)

ननाम शिरसा रुद्रं रुद्राध्यायं जपन् वशी ॥ (५५।३)

प्रसन्नो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः । (५६।१)

पूर्ववेषं स जग्राह देवी चान्तर्हिताभवत् ॥ (५६।२)

आलिङ्ग्य भक्तं प्रणतं देवदेवः स्वयंशिवः । (५७।१)

न भेतव्यं त्वया वत्स प्राह किं ते ददाम्यहम् ॥ (५७।२)

प्रणम्य मूर्ध्ना गिरिशं हरं त्रिपुरसूदनम् । (५८।१)

विज्ञापयामास तदा हृष्टः प्रष्टुमना मुनिः ॥ (५८।२)

नमो ऽस्तु ते महादेव महेश्वर नमो ऽस्तु ते । (५९।१)

किमेतद् भगवद्रूपं सुघोरं विश्वतोमुखम् ॥ (५९।२)

का च सा भगवत्पार्श्वे राजमाना व्यवस्थिता । (६०।१)

अन्तर्हितेव सहसा सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ (६०।२)

इत्युक्ते व्याजहारमं तथा मङ्कणकं हरः । (६१।१)

महेशः स्वात्मनो योगं देवीं च त्रिपुरानलः ॥ (६१।२)

अहं सहस्रनयनः सर्वात्मा सर्वतोमुखः । (६२।१)

दाहकः सर्वपापानां कालः कालकरो हरः ॥ (६२।२)

मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं चेतनाचेतनात्मकम् । (६३।१)

सो ऽन्तर्यामी स पुरुषो ह्यहं वै पुरुषोत्तमः ॥ (६३।२)

तस्य सा परमा माया प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । (६४।१)

प्रोच्यते मुनिभिः शक्तिर् जगद्योनिः सनातनी ॥ (६४।२)

स एष मायया विश्वं व्यामोहयति विश्ववित् । (६५।१)

नारायणः परो ऽव्यक्तो मायारूप इति श्रुतिः ॥ (६५।२)

एवमेतज्जगत् सर्वं सर्वदा स्थापयाम्यहम् । (६६।१)

योजयामि प्रकृत्याहं पुरुषं पञ्चविंशकम् ॥ (६६।२)

तथा वै संगतो देवः कूटस्थः सर्वगो ऽमलः । (६७।१)

सृजत्यशेषमेवेदं स्वमूर्तेः प्रकृतेरजः ॥ (६७।२)

स देवो भगवान् ब्रह्मा विश्वरूपः पितामहः । (६८।१)

तवैतत् कथितं सम्यक् स्रष्ट्वत्वं परमात्मनः ॥ (६८।२)

एको ऽहं भगवान् कलो ह्यनादिश्चान्तकृद् विभुः । (६९।१)

समास्थाय परं भावं प्रोक्तो रुद्रो मनीषिभिः ॥ (६९।२)

मम वै सापरा शक्तिर्देवी विद्येति विश्रुता । (७०।१)

दृष्टा हि भवता नूनं विद्यादेहस्त्वहं ततः ॥ (७०।२)

एवमेतानि तत्त्वानि प्रधानपुरुषेश्वराः । (७१।१)

विष्णुर्ब्रह्मा च भगवान् रुद्रः काल इति श्रुतिः ॥ (७१।२)

त्रयमेतदनाद्यन्तं ब्रह्मण्येव व्यवस्थितम् । (७२।१)

तदात्मकं तदव्यक्तं तदक्षरमिति श्रुतिः ॥ (७२।२)

आत्मानन्दपरं तत्त्वं चिन्मात्रं परमं पदम् । (७३।१)

आकाशं निष्कलं ब्रह्म तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ (७३।२)

एवं विज्ञाय भवता भक्तियोगाश्रयेण तु । (७४।१)

संपूज्यो वन्दनीयो ऽहं ततस्तं पश्य शाश्वतम् ॥ (७४।२)

एतावदुक्त्वा भगवाञ्जगामादर्शनं हरः । (७५।१)

तत्रैव भक्तियोगेन रुद्रम् आराधयन्मुनिः ॥ (७५।२)

एतत् पवित्रमतुलं तीर्थं ब्रह्मर्षिसेवितम् । (७६।१)

संसेव्य ब्राह्मणो विद्वान् मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (७६।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ (७७।१)