श्रीकूर्म उवाच । (१।१)

स्तोर्य् ओड़् विरोचनअन्धके निगृहीते वै प्रह्लादस्य महात्मनः । (१।२)

विरोचनो नाम सुतो बभूव नृपतिः पुरा ॥ (१।३)

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बहून् वर्षान् महासुरः । (२।१)

पालयामास धर्मेण त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (२।२)

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचिद् विष्णुचोदितः । (३।१)

सनत्कुमारो भगवान् पुरं प्राप महामुनिः ॥ (३।२)

दृष्ट्वा सिंहासनगतो ब्रह्मपुत्रं महासुरः । (४।१)

ननामोत्थाय शिरसा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ (४।२)

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि सम्प्राप्तो मे पुरातनः । (५।१)

योगीश्वरो ऽद्य भगवान् यतो ऽसौ ब्रह्मवित् स्वयम् ॥ (५।२)

किमर्थमागतो ब्रह्मन् स्वयं देवः पितामहः । (६।१)

ब्रूहि मे ब्रह्मणः पुत्र किं कार्यं करवाण्यहम् ॥ (६।२)

सो ऽब्रवीद् भगवान् देवो धर्मयुक्तं महासुरम् । (७।१)

द्रष्टुमभ्यागतो ऽहं वै भवन्तं भाग्यवानसि ॥ (७।२)

सुदुर्लभा नीतिरेषा दैत्यानां दैत्यसत्तम । (८।१)

त्रिलोके धार्मिको नूनं त्वादृशो ऽन्यो न विद्यते ॥ (८।२)

इत्युक्तो ऽसुरराजस्तं पुनः प्राह महामुनिम् । (९।१)

धर्माणां परमं धर्मं ब्रूहि मे ब्रह्मवित्तम ॥ (९।२)

सो ऽब्रवीद् भगवान् योगी दैत्येन्द्राय महात्मने । (१०।१)

सर्वगुह्यतमं धर्ममात्मज्ञानमनुत्तमम् ॥ (१०।२)

स लब्ध्वा परमं ज्ञानं दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । (११।१)

निधाय पुत्रे तद्राज्यं योगाभ्यासरतो ऽभवत् ॥ (११।२)

स्तोर्य् ओड़् बलिस तस्य पुत्रो मतिमान् बलिर्नाम महासुरः । (१२।१)

ब्रह्मण्यो धार्मिको ऽत्यर्थं विजिग्ये ऽथ पुरन्दरम् ॥ (१२।२)

कृत्वा तेन महद् युद्धं शक्रः सर्वामरैर्वृतः । (१३।१)

जगाम निर्जितो विष्णुं देवं शरणमच्युतम् ॥ (१३।२)

तदन्तरे ऽदितिर्देवी देवमाता सुदुःखिता । (१४।१)

दैत्येन्द्राणां वधार्थाय पुत्रो मे स्यादिति स्वयम् ॥ (१४।२)

तताप सुमहद् घोरं तपोराशिस्तपः परम् । (१५।१)

प्रपन्ना विष्णुमव्यक्तं शरण्यं शरणं हरिम् ॥ (१५।२)

कृत्वा हृत्पद्मकिञ्जल्के निष्कलं परमं पदम् । (१६।१)

वासुदेवमनाद्यन्तमानन्दं व्योम केवलम् ॥ (१६।२)

प्रसन्नो भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः । (१७।१)

आविर्बभूव योगात्मा देवमातुः पुरो हरिः ॥ (१७।२)

दृष्ट्वा समागतं विष्णुमदितिर्भक्तिसंयुता । (१८।१)

मेने कृतार्थमात्मानं तोषयामास केशवम् ॥ (१८।२)

अदितिरुवाच । (१९।१)

जयाशेषदुःखौघनाशैकहेतो जयानन्तमाहात्म्ययोगाभियुक्त । (१९।२)

जयानादिमध्यान्तविज्ञानमूर्ते जयाशेषकल्पामलानन्दरूप ॥ (१९।३)

नमो विष्णवे कालरूपाय तुभ्यं नमो नारसिंहाय शेषाय तुभ्यम् । (२०।१)

नमः कालरुद्राय संहारकर्त्रे नमो वासुदेवाय तुभ्यं नमस्ते ॥ (२०।२)

नमो विश्वमायाविधानाय तुभ्यं नमो योगगम्याय सत्याय तुभ्यम् । (२१।१)

नमो धर्मविज्ञाननिष्ठाय तुभ्यं नमस्ते वराहाय भूयो नमस्ते ॥ (२१।२)

नमस्ते सहस्रार्कचन्द्राभमूर्ते नमो वेदविज्ञानधर्माभिगम्य । (२२।१)

नमो देवदेवादिदेवादिदेव प्रभो विश्वयोने ऽथ भूयो नमस्ते ॥ (२२।२)

नमः शंभवे सत्यनिष्ठाय तुभ्यं नमो हेतवे विश्वरूपाय तुभ्यम् । (२३।१)

नमो योगपीठान्तरस्थाय तुभ्यं शिवायैकरूपाय भूयो नमस्ते ॥ (२३।२)

एवं स भगवान् कृष्णो देवमात्रा जगन्मयः । (२४।१)

तोषितश्छन्दयामास वरेण प्रहसन्निव ॥ (२४।२)

प्रणम्य शिरसा भूमौ सा वव्रे वरमुत्तमम् । (२५।१)

त्वामेव पुत्रं देवानां हिताय वरये वरम् ॥ (२५।२)

तथास्त्वित्याह भगवान् प्रपन्नजनवत्सलः । (२६।१)

दत्त्वा वरानप्रमेयस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (२६।२)

ततो बहुतिथे काले भगवन्तं जनार्दनम् । (२७।१)

दधार गर्भं देवानां माता नारायणं स्वयम् ॥ (२७।२)

समाविष्टे हृषीकेशे देवमातुरथोदरम् । (२८।१)

उत्पाता जज्ञिरे घोरा बलेर्वैरोचनेः पुरे ॥ (२८।२)

निरीक्ष्य सर्वानुत्पातान् दैत्येन्द्रो भयविह्वलः । (२९।१)

प्रह्लादमसुरं वृद्धं प्रणम्याह पितामहम् ॥ (२९।२)

बलिरुवाच । (३०।१)

पितामह महाप्राज्ञ जायन्ते ऽस्मत्पुरे ऽधुना । (३०।२)

किमुत्पाता भवेत् कार्यमस्माकं किंनिमित्तकाः ॥ (३०।३)

निशम्य तस्य वचनं चिरं ध्यात्वा महासुरः । (३१।१)

नमस्कृत्य हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ (३१।२)

प्रह्लाद उवाच । (३२।१)

यो यज्ञैरिज्यते विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् । (३२।२)

दधारासुरनाशार्थं माता तं त्रिदिवौकसाम् ॥ (३२।३)

यस्मादभिन्नं सकलं भिद्यते यो ऽखिलादपि । (३३।१)

स वासुदेवो देवानां मातुर्देहं समाविशत् ॥ (३३।२)

न यस्य देवा जानन्ति स्वरूपं परमार्थतः । (३४।१)

स विष्णुरदितेर्देहं स्वेच्छयाद्य समाविशत् ॥ (३४।२)

यस्माद् भवन्ति भूतानि यत्र संयान्ति संक्षयम् । (३५।१)

सो ऽवतीर्णो महायोगी पुराणपुरुषो हरिः ॥ (३५।२)

न यत्र विद्यते नामजात्यादिपरिकल्पना । (३६।१)

सत्तामात्रात्मरूपो ऽसौ विष्णुरंशेन जायते ॥ (३६।२)

यस्य सा जगतां माता शक्तिस्तद्धर्मधारिणी । (३७।१)

माया भगवती लक्ष्मीः सो ऽवतीर्णो जनार्दनः ॥ (३७।२)

यस्य सा तामसी मूर्तिः शङ्करो राजसी तनुः । (३८।१)

ब्रह्मा संजायते विष्णुरंशेनैकेन सत्त्वभृत् ॥ (३८।२)

इत्थं विचिन्त्य गोविन्दं भक्तिनम्रेण चेतसा । (३९।१)

तमेव गच्छ शरणं ततो यास्यसि निर्वृतिम् ॥ (३९।२)

ततः प्रह्लादवचनाद् बलिर्वैरोचनिर्हरिम् । (४०।१)

जगाम शरणं विश्वं पालयामास धर्मतः ॥ (४०।२)

काले प्राप्ते महाविष्णुं देवानां हर्षवर्धनम् । (४१।१)

असूत कश्यपाच्चैनं देवमातादितिः स्वयम् ॥ (४१।२)

चतुर्भुजं विशालाक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । (४२।१)

नीलमेघप्रतीकाशं भ्राजमानं श्रियावृतम् ॥ (४२।२)

उपतस्थुः सुराः सर्वे सिद्धाः साध्याश्च चारणाः । (४३।१)

उपेन्द्रमिन्द्रप्रमुखा ब्रह्मा चर्षिगणैर् वृतः ॥ (४३।२)

कृतोपनयनो वेदान् अध्यैष्ट भगवान् हरिः । (४४।१)

समाचारं भरद्वाजात् त्रिलोकाय प्रदर्शयन् ॥ (४४।२)

एवं हि लौकिकं मार्गं प्रदर्शयति स प्रभुः । (४५।१)

स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ (४५।२)

बलिऽस् सच्रिड़िचेततः कालेन मतिमान् बलिर्वैरोचनिः स्वयम् । (४६।१)

यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विष्णुमर्चयामास सर्वगम् ॥ (४६।२)

ब्राह्मणान् पूजयामास दत्त्वा बहुतरं धनम् । (४७।१)

ब्रह्मर्षयः समाजग्मुर्यज्ञवाटं महात्मनः ॥ (४७।२)

विज्ञाय विष्णुर्भगवान् भरद्वाजप्रचोदितः । (४८।१)

आस्थाय वामनं रूपं यज्ञदेशमथागमत् ॥ (४८।२)

कृष्णाजिनोपवीताङ्ग आषाढेन विराजितः । (४९।१)

ब्राह्मणो जटिलो वेदानुद्गिरन् भस्ममण्डितः ॥ (४९।२)

सम्प्राप्यासुरराजस्य समीपं भिक्षुको हरिः । (५०।१)

स्वपादैर् विमितं देशमयाचत बलिं त्रिभिः ॥ (५०।२)

प्रक्षाल्य चरणौ विष्णोर् बलिर् भावसमन्वितः । (५१।१)

आचामयित्वा भृङ्गारमादाय स्वर्णनिर्मितम् ॥ (५१।२)

दास्ये तवेदं भवते पदत्रयं प्रीणातु देवो हरिरव्ययाकृतिः । (५२।१)

विचिन्त्य देवस्य कराग्रपल्लवे निपातयामास जलं सुशीतलम् ॥ (५२।२)

विचक्रमे पृथिवीमेष एतामथान्तरिक्षं दिवमादिदेवः । (५३।१)

व्यपेतरागं दितिजेश्वरं तं प्रकर्तुकामः शरणं प्रपन्नम् ॥ (५३।२)

आक्रम्य लोकत्रयमीशपादः प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकं जगाम । (५४।१)

प्रणेमुर् आदित्यसहस्रकल्पं ये तत्र लोके निवसन्ति सिद्धाः ॥ (५४।२)

अथोपतस्थे भगवाननादिः पितामहास्तोषयामास विष्णुम् । (५५।१)

भित्त्वा तदण्डस्य कपालमूर्ध्वं जगाम दिव्यावरणानि भूयः ॥ (५५।२)

अथाण्डभेदान्निपपात शीतलं महाजलं तत् पुण्यकृद्भिश्च जुष्टम् । (५६।१)

प्रवर्तते चापि सरिद्वरा तदा गङ्गेत्युक्ता ब्रह्मणा व्योमसंस्था ॥ (५६।२)

गत्वा महान्तं प्रकृतिं प्रधानं ब्रह्माणमेकं पुरुषं स्वबीजम् । (५७।१)

अतिष्ठदीशस्य पदं तदव्ययं दृष्ट्वा देवास्तत्र तत्र स्तुवन्ति ॥ (५७।२)

आलोक्य तं पुरुषं विश्वकायं महान् बलिर्भक्तियोगेन विष्णुम् । (५८।१)

ननाम नारायणमेकमव्ययं स्वचेतसा यं प्रणमन्ति देवाः ॥ (५८।२)

तमब्रवीद् भगवानादिकर्ता भूत्वा पुनर्वामनो वासुदेवः । (५९।१)

ममैव दैत्याधिपते ऽधुनेदं लोकत्रयं भवता भावदत्तम् ॥ (५९।२)

प्रणम्य मूर्ध्ना पुनरेव दैत्यो निपातयामास जलं कराग्रे । (६०।१)

दास्ये तवात्मानमनन्तधाम्ने त्रिविक्रमायामितविक्रमाय ॥ (६०।२)

प्रगृह्य सूनोरपि सम्प्रदत्तं प्रह्लादसूनोरथ शङ्खपाणिः । (६१।१)

जगाद दैत्यं जगदन्तरात्मा पातालमूलं प्रविशेति भूयः ॥ (६१।२)

समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् । (६२।१)

ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम् ॥ (६२।२)

उक्त्वैवं दैत्यसिंहं तं विष्णुः सत्यपराक्रमः । (६३।१)

पुरन्दराय त्रैलोक्यं ददौ विष्णुरुरुक्रमः ॥ (६३।२)

संस्तुवन्ति महायोगं सिद्धा देवर्षिकिन्नराः । (६४।१)

ब्रह्मा शक्रो ऽथ भगवान् रुद्रादित्यमरुद्गणाः ॥ (६४।२)

कृत्वैतदद्भुतं कर्म विष्णुर्वामनरूपधृक् । (६५।१)

पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत ॥ (६५।२)

सो ऽपि दैत्यवरः श्रीमान् पातालं प्राप चोदितः । (६६।१)

प्रह्लादेनासुरवरैर्विष्णुना विष्णुतत्परः ॥ (६६।२)

अपृच्छद् विष्णुमाहात्म्यं भक्तियोगमनुत्तमम् । (६७।१)

पूजाविधानं प्रह्लादं तदाहासौ चकार सः ॥ (६७।२)

अथ रथचरणासिशङ्खपाणिं सरसिजलोचनम् ईशम् अप्रमेयम् । (६८।१)

शरणम् उपययौ स भावयोगात् प्रणतगतिं प्रणिधाय कर्मयोगम् ॥ (६८।२)

एष वः कथितो विप्रा वामनस्य पराक्रमः । (६९।१)

स देवकार्याणि सदा करोति पुरुषोत्तमः ॥ (६९।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्यायः ॥ (७०।१)