सूत उवाच । (१।१)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदाद्या महर्षयः । (१।२)

प्रणम्य वरदं विष्णुं पप्रच्छुः संशयान्विताः ॥ (१।३)

ऋषय ऊचुः । (२।१)

कथितो भवता सर्गो मुख्यादीनां जनार्दन । (२।२)

इदानीं संशयं चेममस्माकं छेत्तुमर्हसि ॥ (२।३)

कथं स भगवानीशः पूर्वजो ऽपि पिनाकधृक् । (३।१)

पुत्रत्वमगमच्छंभुर् ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ॥ (३।२)

कथं च भगवाञ्जज्ञे ब्रह्मा लोकपितामहः । (४।१)

अण्डजो जगतामीशस्तन्नो वक्तुमिहार्हसि ॥ (४।२)

श्रीकूर्म उवाच । (५।१)

शृणुध्वमृषयः सर्वे शङ्करस्यामितौजसः । (५।२)

पुत्रत्वं ब्रह्मणस्तस्य पद्मयोनित्वमेव च ॥ (५।३)

अतीतकल्पावसाने तमोभूतं जगत्त्रयम् । (६।१)

आसीदेकार्णवं सर्वं न देवाद्या न चर्षयः ॥ (६।२)

तत्र नारायणो देवो निर्जने निरुपप्लवे । (७।१)

आश्रित्य शेषशयनं सुष्वाप पुरुषोत्तमः ॥ (७।२)

सहस्रशीर्षा भूत्वा स सहस्राक्षः सहस्रपात् । (८।१)

सहस्रबाहुः सर्वज्ञश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः ॥ (८।२)

पीतवासा विशालाक्षो नीलजीमूतसन्निभः । (९।१)

महाविभूतिर् योगात्मा योगिनां हृदयालयः ॥ (९।२)

कदाचित् तस्य सुप्तस्य लीलार्थं दिव्यमद्भुतम् । (१०।१)

त्रैलोक्यसारं विमलं नाभ्यां पङ्कजम् उद्बभौ ॥ (१०।२)

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् । (११।१)

दिव्यगन्धमयं पुण्यं कर्णिकाकेसरान्वितम् ॥ (११।२)

तस्यैवं सुचिरं कालं वर्तमानस्य शार्ङ्गिणः । (१२।१)

हिरण्यगर्भो भगवांस्तं देशमुपचक्रमे ॥ (१२।२)

स तं करेण विश्वात्मा समुत्थाप्य सनातनम् । (१३।१)

प्रोवाच मधुरं वाक्यं मायया तस्य मोहितः ॥ (१३।२)

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे निर्जने तमसावृते । (१४।१)

एकाकी को भवाञ्छेते ब्रूहि मे पुरुषर्षभ ॥ (१४।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विहस्य गरुडध्वजः । (१५।१)

उवाच देवं ब्रह्माणं मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ (१५।२)

भो भो नारायणं देवं लोकानां प्रभवाप्ययम् । (१६।१)

महायोगेश्वरं मां त्वं जानीहि पुरुषोत्तमम् ॥ (१६।२)

मयि पश्य जगत् कृत्स्नं त्वां च लोकपितामहम् । (१७।१)

सपर्वतमहाद्वीपं समुद्रैः सप्तभिर्वृतम् ॥ (१७।२)

एवमाभाष्य विश्वात्मा प्रोवाच पुरुषं हरिः । (१८।१)

जानन्नपि महायोगी को भवानिति वेधसम् ॥ (१८।२)

ततः प्रहस्य भगवान् ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः । (१९।१)

प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं सस्मितं श्लक्ष्णया गिरा ॥ (१९।२)

अहं धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः । (२०।१)

मय्येव संस्थितं विश्वं ब्रह्माहं विश्वतोमुखः ॥ (२०।२)

त्रैलोक्य इन् थे बेल्ल्य् ओड़् ब्रह्माश्रुत्वा वाचं स भगवान् विष्णुः सत्यपराक्रमः । (२१।१)

अनुज्ञाप्याथ योगेन प्रविष्टो ब्रह्मणस्तनुम् ॥ (२१।२)

त्रैलोक्यमेतत् सकलं सदेवासुरमानुषम् । (२२।१)

उदरे तस्य देवस्य दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥ (२२।२)

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः । (२३।१)

अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत् ॥ (२३।२)

भवानप्येवमेवाद्य शाश्वतं हि ममोदरम् । (२४।१)

प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् विचित्रान् पुरुषर्षभ ॥ (२४।२)

ततः प्रह्लादनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च । (२५।१)

श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश कुशध्वजः ॥ (२५।२)

तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत् सत्यविक्रमः । (२६।१)

पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः ॥ (२६।२)

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि महात्मना । (२७।१)

जनार्दनेन ब्रह्मासौ नाभ्यां द्वारमविन्दत ॥ (२७।२)

तत्र योगबलेनासौ प्रविश्य कनकाण्डजः । (२८।१)

उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः ॥ (२८।२)

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः । (२९।१)

ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् जगद्योनिः पितामहः ॥ (२९।२)

स मन्यमानो विश्वेशमात्मानं परमं पदम् । (३०।१)

प्रोवाच पुरुषं विष्णुं मेघगम्भीरया गिरा ॥ (३०।२)

किं कृतं भवतेदानीमात्मनो जयकाङ्क्षया । (३१।१)

एको ऽहं प्रबलो नान्यो मां वै को ऽभिभविष्यति ॥ (३१।२)

श्रुत्वा नारायणो वाक्यं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः । (३२।१)

सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं बभाषे मधुरं हरिः ॥ (३२।२)

भवान् धाता विधाता च स्वयंभूः प्रपितामहः । (३३।१)

न मात्सर्याभियोगेन द्वाराणि पिहितानि मे ॥ (३३।२)

किंतु लीलार्थमेवैतन्न त्वां बाधितुमिच्छया । (३४।१)

को हि बाधितुमन्विच्छेद् देवदेवं पितामहम् ॥ (३४।२)

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यो मे सर्वथा भवान् । (३५।१)

सर्वमन्वय कल्याणं यन्मयापहृतं तव ॥ (३५।२)

अस्माच्च कारणाद् ब्रह्मन् पुत्रो भवतु मे भवान् । (३६।१)

पद्मयोनिरिति ख्यातो मत्प्रियार्थं जगन्मय ॥ (३६।२)

ततः स भगवान् देवो वरं दत्त्वा किरीटिने । (३७।१)

प्रहर्षमतुलं गत्वा पुनर्विष्णुमभाषत ॥ (३७।२)

भवान् सर्वात्मको ऽनन्तः सर्वेषां परमेश्वरः । (३८।१)

सर्वभूतान्तरात्मा वै परं ब्रह्म सनातनम् ॥ (३८।२)

अहं वै सर्वलोकानामात्मा लोकमहेश्वरः । (३९।१)

मन्मयं सर्वमेवेदं ब्रह्माहं पुरुषः परः ॥ (३९।२)

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः । (४०।१)

एका मूर्तिर्द्विधा भिन्ना नारायणपितामहौ ॥ (४०।२)

तेनैवमुक्तो ब्रह्माणं वासुदेवो ऽब्रवीदिदम् । (४१।१)

इयं प्रतिज्ञा भवतो विनाशाय भविष्यति ॥ (४१।२)

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् । (४२।१)

प्रधानपुरुषेशानं वेदाहं परमेश्वरम् ॥ (४२।२)

यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् । (४३।१)

अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रज ॥ (४३।२)

ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् । (४४।१)

भवान् न नूनमात्मानं वेत्ति तत् परमक्षरम् ॥ (४४।२)

ब्रह्माणं जगतामेकमात्मानं परमं पदम् । (४५।१)

नावाभ्यां विद्यते ह्यन्यो लोकानां परमेश्वरः ॥ (४५।२)

संत्यज्य निद्रां विपुलां स्वमात्मानं विलोकय । (४६।१)

तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत ॥ (४६।२)

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः । (४७।१)

न मे ऽस्त्यविदितं ब्रह्मन् नान्यथाहं वदामि ते ॥ (४७।२)

किंतु मोहयति ब्रह्मन् भवन्तं पारमेश्वरी । (४८।१)

मायाशेषविशेषाणां हेतुर् आत्मसमुद्भवा ॥ (४८।२)

एतावदुक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीं बभूव ह । (४९।१)

ज्ञात्वा तत् परमं तत्त्वं स्वमात्मानं महेश्वरम् ॥ (४९।२)

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां परमेश्वरः । (५०।१)

प्रसादं ब्रह्मणे कर्तुं प्रादुरासीत् ततो हरः ॥ (५०।२)

ललाटनयनो ऽनन्तो जटामण्डलमण्डितः । (५१।१)

त्रिशूलपाणिर्भगवांस्तेजसां परमो निधिः ॥ (५१।२)

दिव्यां विशालां ग्रथितां ग्रहैः सार्केन्दुतारकैः । (५२।१)

मालामत्यद्भुताकारां धारयन् पादलम्बिनीम् ॥ (५२।२)

तं दृष्ट्वा देवमीशानं ब्रह्मा लोकपितामहः । (५३।१)

मोहितो माययात्यर्थं पीतवाससम् अब्रवीत् ॥ (५३।२)

क एष पुरुषो ऽनन्तः शूलपाणिस्त्रिलोचनः । (५४।१)

तेजोराशिर् अमेयात्मा समायाति जनार्दन ॥ (५४।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दानवमर्दनः । (५५।१)

अपश्यदीश्वरं देवं ज्वलन्तं विमले ऽम्भसि ॥ (५५।२)

ज्ञात्वा तत्परमं भावमैश्वरं ब्रह्मभावनम् । (५६।१)

प्रोवाचोत्थाय भगवान् देवदेवं पितामहम् ॥ (५६।२)

अयं देवो महादेवः स्वयंज्योतिः सनातनः । (५७।१)

अनादिनिधनो ऽचिन्त्यो लोकानामीश्वरो महान् ॥ (५७।२)

शङ्करः शंभुरीशानः सर्वात्मा परमेश्वरः । (५८।१)

भूतानामधिपो योगी महेशो विमलः शिवः ॥ (५८।२)

एष धाता विधाता च प्रधानपुरुषेश्वरः । (५९।१)

यं प्रपश्यन्ति यतयो ब्रह्मभावेन भाविताः ॥ (५९।२)

सृजत्येष जगत् कृत्स्नं पाति संहरते तथा । (६०।१)

कालो भूत्वा महादेवः केवलो निष्कलः शिवः ॥ (६०।२)

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं भवन्तं यः सनातनः । (६१।१)

वेदांश्च प्रददौ तुभ्यं सो ऽयमायाति शङ्करः ॥ (६१।२)

अस्यैव चापरां मूर्तिं विश्वयोनिं सनातनीम् । (६२।१)

वासुदेवाभिधानां मामवेहि प्रपितामह ॥ (६२।२)

किं न पश्यसि योगेशं ब्रह्माधिपतिमव्ययम् । (६३।१)

दिव्यं भवतु ते चक्षुर्येन द्रक्ष्यसि तत्परम् ॥ (६३।२)

लब्ध्वा शैवं तदा चक्षुर्विष्णोर्लोकपितामहः । (६४।१)

बुबुधे परमेशानं पुरतः समवस्थितम् ॥ (६४।२)

स लब्ध्वा परमं ज्ञानमैश्वरं प्रपितामहः । (६५।१)

प्रपेदे शरणं देवं तमेव पितरं शिवम् ॥ (६५।२)

ओङ्कारं समनुस्मृत्य संस्तभ्यात्मानमात्मना । (६६।१)

अथर्वशिरसा देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः ॥ (६६।२)

संस्तुतस्तेन भगवान् ब्रह्मणा परमेश्वरः । (६७।१)

अवाप परमां प्रीतिं व्याजहार स्मयन्निव ॥ (६७।२)

मत्समस्त्वं न संदेहो मद्भक्तश्च यतो भवान् । (६८।१)

मयैवोत्पादितः पूर्वं लोकसृष्ट्यर्थमव्ययम् ॥ (६८।२)

त्वमात्मा ह्यादिपुरुषो मम देहसमुद्भवः । (६९।१)

वरं वरय विश्वात्मन् वरदो ऽहं तवानघ ॥ (६९।२)

स देवदेववचनं निशम्य कमलोद्भवः । (७०।१)

निरीक्ष्य विष्णुं पुरुषं प्रणम्याह वृषध्वजम् ॥ (७०।२)

भगवन् भूतभव्येश महादेवाम्बिकापते । (७१।१)

त्वामेव पुत्रमिच्छामि त्वया वा सदृशं सुतम् ॥ (७१।२)

मोहितो ऽस्मि महादेव मायया सूक्ष्मया त्वया । (७२।१)

न जाने परमं भावं याथातथ्येन ते शिव ॥ (७२।२)

त्वमेव देव भक्तानां भ्राता माता पिता सुहृत् । (७३।१)

प्रसीद तव पादाब्जं नमामि शरणं गतः ॥ (७३।२)

स तस्य वचनं श्रुत्वा जगन्नाथो वृषध्वजः । (७४।१)

व्याजहार तदा पुत्रं समालोक्य जनार्दनम् ॥ (७४।२)

यदर्थितं भगवता तत् करिष्यामि पुत्रक । (७५।१)

विज्ञानमैश्वरं दिव्यमुत्पत्स्यति तवानघ ॥ (७५।२)

त्वमेव सर्वभूतानामादिकर्ता नियोजितः । (७६।१)

तथा कुरुष्व देवेश मया लोकपितामह ॥ (७६।२)

एष नारायणो ऽनन्तो ममैव परमा तनुः । (७७।१)

भविष्यति तवेशानो योगक्षेमवहो हरिः ॥ (७७।२)

एवं व्याहृत्य हस्ताभ्यां प्रीतात्मा परमेश्वरः । (७८।१)

संस्पृश्य देवं ब्रह्माणं हरिं वचनमब्रवीत् ॥ (७८।२)

तुष्टो ऽस्मि सर्वथाहं ते भक्त्या तव जगन्मय । (७९।१)

वरं वृणीष्व नह्यावां विभिन्नौ परमार्थतः ॥ (७९।२)

श्रुत्वाथ देववचनं विष्णुर्विश्वजगन्मयः । (८०।१)

प्राह प्रसन्नया वाचा समालोक्य चतुर्मुखम् ॥ (८०।२)

एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं परमेश्वरम् । (८१।१)

पश्यामि परमात्मानं भक्तिर्भवतु मे त्वयि ॥ (८१।२)

तथेत्युक्त्वा महादेवः पुनर्विष्णुमभाषत । (८२।१)

भवान् सर्वस्य कार्यस्य कर्ताहम् अधिदैवतम् ॥ (८२।२)

मन्मयं त्वन्मयं चैव सर्वमेतन्न संशयः । (८३।१)

भवान् सोमस्त्वहं सूर्यो भवान् रात्रिरहं दिनम् ॥ (८३।२)

भवान् प्रकृतिरव्यक्तमहं पुरुष एव च । (८४।१)

भवान् ज्ञानमहं ज्ञाता भवान् मायाहमीश्वरः ॥ (८४।२)

भवान् विद्यात्मिका शक्तिः शक्तिमानहमीश्वरः । (८५।१)

यो ऽहं सुनिष्कलो देवः सो ऽपि नारायणः परः ॥ (८५।२)

एकीभावेन पश्यन्ति योगिनो ब्रह्मवादिनः । (८६।१)

त्वामनाश्रित्य विश्वात्मन् न योगी मामुपैष्यति । (८६।२)

पालयैतज्जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ॥ (८६।३)

इतीदमुक्त्वा भगवाननादिः स्वमायया मोहितभूतभेदः । (८७।१)

जगाम जन्मर्द्धिविनाशहीनं धामैकमव्यक्तम् अनन्तशक्तिः ॥ (८७।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे नवमो ऽध्यायः ॥ (८८।१)