सूत उवाच । (१।१)

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । (१।२)

संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः ॥ (१।३)

प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः । (२।१)

ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः ॥ (२।२)

गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते । (३।१)

नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा । (३।२)

वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः ॥ (३।३)

तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः । (४।१)

उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक् ॥ (४।२)

तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च । (५।१)

न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन ॥ (५।२)

तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । (६।१)

तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहम् उपासते ॥ (६।२)

अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता । (७।१)

अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः ॥ (७।२)

क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि । (८।१)

न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः ॥ (८।२)

आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा । (९।१)

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः ॥ (९।२)

इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः । (१०।१)

तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः ॥ (१०।२)

सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः । (११।१)

पञ्चवर्षसहस्राणि जीवन्ति च निरामयाः ॥ (११।२)

प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः । (१२।१)

संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः ॥ (१२।२)

सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः । (१३।१)

ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः ॥ (१३।२)

कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः । (१४।१)

द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः ॥ (१४।२)

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । (१५।१)

निवृत्तिश्चेति ता नद्यः स्मृताः पापहरा नृणाम् ॥ (१५।२)

न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः । (१६।१)

न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः ॥ (१६।२)

यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् । (१७।१)

तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता ॥ (१७।२)

कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा । (१८।१)

पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः ॥ (१८।२)

शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । (१९।१)

संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः ॥ (१९।२)

विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा । (२०।१)

कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः ॥ (२०।२)

धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा । (२१।१)

विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः ॥ (२१।२)

अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः । (२२।१)

तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते ॥ (२२।२)

ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा । (२३।१)

वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः ॥ (२३।२)

सर्वे विज्ञानसम्पन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः । (२४।१)

यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः ॥ (२४।२)

यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । (२५।१)

तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता ॥ (२५।२)

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । (२६।१)

क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम् ॥ (२६।२)

क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः । (२७।१)

देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च । (२७।२)

नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः ॥ (२७।३)

गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । (२८।१)

ख्यातिश्च पुण्डरीका च नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः ॥ (२८।२)

पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै । (२९।१)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः ॥ (२९।२)

अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः । (३०।१)

व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः ॥ (३०।२)

तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् । (३१।१)

सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः ॥ (३१।२)

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । (३२।१)

शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम् ॥ (३२।२)

उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा । (३३।१)

आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः ॥ (३३।२)

सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा । (३४।१)

इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः ॥ (३४।२)

आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः । (३५।१)

अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः ॥ (३५।२)

मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा । (३६।१)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु ॥ (३६।२)

यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् । (३७।१)

व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम् ॥ (३७।२)

तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता । (३८।१)

सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः ॥ (३८।२)

शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः । (३९।१)

श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः ॥ (३९।२)

तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः । (४०।१)

श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः ॥ (४०।२)

नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च । (४१।१)

क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः ॥ (४१।२)

नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः । (४२।१)

नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः ॥ (४२।२)

केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः । (४३।१)

केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे ॥ (४३।२)

अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः । (४४।१)

ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम् ॥ (४४।२)

एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे । (४५।१)

पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं तमसः परं ॥ (४५।२)

सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः । (४६।१)

सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः ॥ (४६।२)

अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः । (४७।१)

स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः ॥ (४७।२)

सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः । (४८।१)

वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः ॥ (४८।२)

तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् । (४९।१)

नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम् ॥ (४९।२)

हेमप्राकारसंयुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् । (५०।१)

प्रभासहस्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् । (५०।२)

हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम् ॥ (५०।३)

हेमगोपुरसाहस्रैर् नानारत्नोपशोभितैः । (५१।१)

शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलंकृतम् ॥ (५१।२)

नन्दनैर्विविधाकारैः स्रवन्तीभिश्च शोभितम् । (५२।१)

सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम् ॥ (५२।२)

पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् । (५३।१)

वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः ॥ (५३।२)

नारीशतसहस्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् । (५४।१)

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । (५४।२)

चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम् ॥ (५४।३)

तत्र तत्राप्सरःषण्ढैर् नृत्यद्भिर् उपशोभितम् । (५५।१)

नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः ॥ (५५।२)

नानाविलाससम्पन्नैः कामुकैरतिकोमलैः । (५६।१)

प्रभूतचन्द्रवदनैर् नूपुरारावसंयुतैः ॥ (५६।२)

ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर् बालमुग्धमृगेक्षणैः । (५७।१)

अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः ॥ (५७।२)

सुराजहंसचलनैः सुवेषैर् मधुरस्वनैः । (५८।१)

संलापालापकुशलैर् दिव्याभरणभूषितैः ॥ (५८।२)

स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः । (५९।१)

नानावर्णविचित्राङ्गैर् नानाभोगरतिप्रियैः ॥ (५९।२)

प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् । (६०।१)

असंख्येयगुणं शुद्धम् आगम्यं त्रिदशैरपि ॥ (६०।२)

श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः । (६१।१)

तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम् ॥ (६१।२)

स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् । (६२।१)

तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः । (६२।२)

शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः ॥ (६२।३)

विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः । (६३।१)

स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम् ॥ (६३।२)

सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः । (६४।१)

क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः ॥ (६४।२)

सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया । (६५।१)

समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम् ॥ (६५।२)

न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः । (६६।१)

वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम् ॥ (६६।२)

न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे । (६७।१)

एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत् ॥ (६७।२)

स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः । (६८।१)

शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत् ॥ (६८।२)

नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् । (६९।१)

तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः ॥ (६९।२)

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ (७०।१)